Współpraca w spółce często bywa wyzwaniem, zwłaszcza gdy pomiędzy wspólnikami pojawiają się różnice interesów. Warto podjąć działania już na podstawie niepokojących symptomów, a nie czekać aż będzie za późno. Przykładowo do najczęstszych problemów, z którymi mierzą się wspólnicy spółek należą przypadki, gdy jeden z nich angażuje się w przedsięwzięcia konkurencyjne dla spółki, dokonuje zatrzymania zysków w spółce lub blokuje możliwość sprzedaży udziałów drugiemu wspólnikowi. Zobacz jakie jeszcze działania mogą świadczyć o nielojalnych zachowaniach wspólnika względem jego partnerów i spółki. Zacznij działać zanim będzie za późno!
1. Ograniczanie informacji o działalności spółki
Ograniczanie dostępu do informacji o działalności spółki może być pierwszym sygnałem naruszenia praw wspólnika mniejszościowego. Takie działania mogą wskazywać na celowe wykluczanie wspólnika z podejmowania ważniejszych decyzji, co może prowadzić do osłabienia jego pozycji w spółce. Mogą świadczyć też o tym, że wspólnik zarządzający spółką chce coś ukryć. W sytuacji, gdy zarząd spółki lub wspólnik większościowy nie informuje pozostałych wspólników o kondycji spółki, warto zastanowić się, czy nie ukrywa on problemów finansowych lub nieprawidłowości w zarządzaniu.
Każdy ze wspólników ma prawo kontroli działań spółki poprzez żądanie udzielenia informacji o stanie spółki i podejmowanych przez nią działaniach. Więcej przeczytasz o tym niżej w punkcie 8.
W przypadku odmowy udzielenia informacji istnieje możliwość złożenia wniosku do sądu rejestrowego o zobowiązanie zarządu do udzielenia wyjaśnień lub udostępnienia dokumentów. Więcej o dostępie do informacji w spółce dowiesz się z również naszego artykułu.
2. Założenie działalności konkurencyjnej przez wspólnika
Założenie przez wspólnika innego podmiotu, który działa w tej samej branży co spółka (a więc de facto rozpoczęcie przez niego działalności konkurencyjnej), co do zasady jest bardzo niepokojącym symptomem. Z prawnego punktu widzenia prowadzenie podobnej działalności może być uznane za złamanie zakazu konkurencji, jeżeli wspólnik ten jest członkiem zarządu spółki lub umowa spółki nakłada na niego taki zakaz. Naruszenie zakazu konkurencji może jednocześnie stanowić czyn nieuczciwej konkurencji, z czym wiążą się dla niego dodatkowe konsekwencje.
Tego typu działania mogą być postrzegane jako działanie na szkodę spółki, ponieważ mogą prowadzić do obniżenia przychodów spółki oraz osłabienia jej pozycji rynkowej.
Inne działania naruszające prawa wspólnika czy działające na niekorzyść spółki to na przykład przejmowanie jej kluczowych pracowników, wykorzystywanie tajemnic handlowych we własnej działalności czy stosowanie podobnych strategii marketingowych. To wszystko może prowadzić do konfliktu wspólników, co z kolei może przełożyć się na destabilizację spółki i utratę zaufania wśród pozostałych wspólników oraz kontrahentów.
W przypadku dopuszczenia się przez wspólnika tego typu naruszeń spółka może złożyć powództwo o odszkodowanie, domagając się naprawienia poniesionej szkody, którą poniosła w wyniku działań nierzetelnego wspólnika, jak również żądać zaniechania tego typu działań przez wspólnika.
3. Marginalizacja lojalnych pracowników
Marginalizacja lojalnych pracowników na rzecz zatrudnienia członków rodziny lub znajomych wspólnika większościowego może również stanowić przejaw działania na szkodę spółki. Może się to przekładać na obniżenie efektywności pracy lub wzrost liczby zwolnień kluczowych pracowników.
Jeżeli wspólnik „wymienia” pracowników spółki na członków swojej rodziny bez zgody pozostałych wspólników, może to być sygnał, że warto podjąć działania w celu ochrony interesów spółki. W takiej sytuacji konieczna jest dokładniejsza analiza decyzji podejmowanych przez drugiego wspólnika.
Podobne działania o znamionach nepotyzmu mogą również polegać na prowadzeniu działalności konkurencyjnej przez wspólnika, jeśli zlecenia spółki są przekazywane podmiotom powiązanym z nim lub członkami jego rodziny. W takiej sytuacji warto rozważyć wytoczenie powództwa odszkodowawczego na rzecz spółki przeciwko wspólnikowi, który dopuścił się tego typu działań.
W przypadku braku porozumienia ze wspólnikiem warto rozważyć np. sprzedaż udziałów w spółce. Problemem jest jednak to, że najczęściej jedynym realnym nabywcą jest właśnie wspólnik większościowy.
Zbycie udziałów może być jednym ze sposobów zakończenia współpracy z problematycznym wspólnikiem i uniknięcia dalszych konfliktów. Proces sprzedaży udziałów wymaga dokładnego przygotowania, w tym analizy umowy spółki, wyceny udziałów, poszukiwania potencjalnych nabywców oraz negocjacji warunków transakcji.
Alternatywnie, spełniając odpowiednie warunki, można rozważyć złożenie powództwa o w rozwiązanie spółki przez sąd.
4. Niski zysk spółki przy wzroście sprzedaży i liczby klientów
Jeżeli sprzedaż rośnie, a zysk się nie zmienia, może to być sygnał, że działania podejmowane przez osoby zarządzające spółką nie są właściwe. Taka sytuacja może wskazywać na problemy związane z zarządzaniem kosztami lub nieodpowiednim wykorzystywaniem zasobów spółki. Może również świadczyć o tym, że zysk spółki w wyniku określonych mechanizmów finalnie trafia do wspólników zarządzających spółką z pominięciem pozostałych wspólników. Warto przeanalizować umowy zawarte przez spółkę z jej kontrahentami, aby ustalić, czy są one korzystne oraz czy spółka nie przepłaca za nabywane towary i usługi.
Zlecanie usług na nierynkowych zasadach może świadczyć o działaniach na szkodę spółki, a odpowiedzialność za tego typu działania spoczywa na zarządzie spółki.
5. Niewypłacanie zysku ze spółki
Blokowanie wypłaty dywidendy przez wspólnika większościowego może stanowić sygnał dotyczący niepokojących relacji między wspólnikami, tym bardziej, że jest poważnym naruszeniem praw wspólnika mniejszościowego (szczególnie gdy sam wspólnik większościowy pobiera np. wynagrodzenie za pełnienie funkcji w zarządzie spółki). Takie działania mogą wskazywać na próby szerszego ograniczenia wpływu wspólnika posiadającego mniejszą liczbę udziałów na decyzje spółki.
W takiej sytuacji warto rozważyć m.in. zaskarżenie uchwały zgromadzenia wspólników, która dotyczy przeznaczenia zysku na inne cele niż wypłata dywidendy. Więcej o tym, jak zagwarantować sobie wypłatę dywidendy dowiesz się z naszego artykułu
6. Współpraca spółki z podmiotami powiązanymi ze wspólnikiem a działalność konkurencyjna
Wspólnicy co do zasady nie są objęci zakazem prowadzenia działalności konkurencyjnej. Jednak w sytuacji, w której coraz więcej usług i towarów jest nabywanych od podmiotów powiązanych z jednym ze wspólników bądź członkami jego rodziny należy zachować szczególną ostrożność. Takie działania mogą budzić obawy o konflikt interesów czy nawet działanie na szkodę spółki, jeśli umowy zawierane są na warunkach odbiegających od realiów rynkowych. Wspólnik, który działa sprzecznie z prawem lub dobrymi obyczajami, może ponieść odpowiedzialność i być zobowiązany do naprawienia szkody wyrządzonej spółce.
W takim wypadku pozostali wspólnicy powinni w pierwszej kolejności przeanalizować warunki poszczególnych umów, aby stwierdzić czy transakcje są korzystne dla spółki. Jeżeli okaże się, że działania wspólnika szkodzą spółce, możliwe jest wytoczenie powództwa o naprawienie szkody albo o wyłączenie ze spółki nierzetelnego wspólnika.
7. Brak zgody na sprzedaż udziałów
Co do zasady sprzedaż udziałów nie wymaga zgody innego wspólnika ani spółki, jeżeli wyraźnie nie zostało to przewidziane w umowie spółki. Odpowiednie zapisy umowy spółki ograniczające możliwość swobodnego zbywania udziałów są jednak standardem.
Zgodnie z przepisami, w przypadku ograniczenia zbywania udziałów przez umowę spółki, zgodę na ich sprzedaż udziela zarząd. Kompetencja ta może zostać jednak przekazana innemu organowi np. zgromadzeniu wspólników, co jest częstym rozwiązaniem. W ten sposób wspólnicy mogą skutecznie ograniczać możliwość zbywania udziałów.
Sprzedaż udziałów bez zgody właściwego organu będzie czynnością bezskuteczną, czyli nie wywoła żadnych skutków prawnych. Więcej na temat konsekwencji sprzedaży udziałów bez wymaganej zgody przeczytasz w naszym artykule Sprzedaż udziałów bez zgody spółki – jakie rodzi konsekwencje?/Mniejszosciowi.pl
Jeśli zgromadzenie wspólników lub inny uprawniony do tego organ nie wyrazi zgody na zbycie udziałów, wspólnik może zwrócić się do sądu rejestrowego o wyrażenie takiej zgody. Wnioskodawca musi przedstawić ważne powody, dla których sąd powinien zgodzić się na sprzedaż udziałów. Takimi powodami mogą być np. prowadzenie działalności konkurencyjnej przez innego wspólnika lub jego długotrwała choroba. We wniosku trzeba również wskazać nabywcę udziałów, przy czym spółka może także zaproponować własnego nabywcę. Jeśli nabywca udziałów nie uiści ceny za udziały w terminie wyznaczonym przez sąd, wspólnik może sprzedać przysługujące mu udziały dowolnej osobie.
Inną kwestią jest jednak to, że w przypadku konfliktu wspólników, bardzo trudno jest znaleźć wspólnikowi mniejszościowemu nabywcę udziałów „z zewnątrz” i najczęściej jedynym potencjalnym nabywcą jest właśnie wspólnik większościowy.
8. Brak możliwości kontroli
Zgodnie z przepisami kodeksu spółek handlowych wspólnik ma prawo przeglądać księgi i dokumenty spółki oraz żądać wyjaśnień od zarządu. Dzięki temu może on sprawdzić, czy decyzje podejmowane przez zarząd są zgodne z interesem spółki.
Jeśli w spółce jest rada nadzorcza lub komisja rewizyjna, umowa spółki może ograniczyć lub wyłączyć indywidualną kontrolę wspólników.
Gdy w spółce nie ma organu nadzoru, prawo indywidualnej kontroli może zostać wyłączone tylko wtedy, gdy istnieje uzasadniona obawa, że wspólnik wykorzysta informacje sprzecznie z interesem spółki. W takim przypadku zarząd może zdecydować o odmowie udzielenia wyjaśnień i dostępu do dokumentów. Wspólnik, któremu odmówiono prawa kontroli, może złożyć wniosek do sądu rejestrowego o zobowiązanie zarządu do udzielenia informacji i udostępnienia mu dokumentów spółki.
Ponadto wspólnik może złożyć wniosek o wyznaczenie firmy audytorskiej do zbadania ksiąg spółki. Takie prawo przysługuje jednak wspólnikowi lub wspólnikom, którzy posiadają łącznie co najmniej 10% kapitału zakładowego spółki.
Wspólnik mniejszościowy może w ten sposób uzyskać informacje o umowach zawartych przez spółkę oraz podjętych decyzjach. Dokładna analiza dokumentacji często pozwala na wykrycie nieprawidłowości w spółce.
Wyłączenie w umowie spółki prawa kontroli poprzez powołanie w spółce rady nadzorczej lub utrudnianie wspólnikowi wykonywania jego uprawnień kontrolnych są zdecydowanie niepokojącymi symptomami.
9. Pogorszenie pozycji wspólnika pod pozorem reorganizacji
Reorganizacja spółki może stanowić pretekst do wprowadzenia niekorzystnych zmian dla pozostałych wspólników.
Warto upewnić się, że proponowane zmiany są zgodne z umową spółki oraz przepisami kodeksu spółek handlowych, a przede wszystkim, nie zmieniają kluczowych dla wspólników zasad funkcjonowania spółki i nie ograniczają ich praw (np. poprzez pozbawienie wspólnika uprzywilejowania w zakresie prawa głosu). Niektóre decyzje, szczególnie te wpływające na prawa wspólników mniejszościowych, mogą wymagać zgody większości lub nawet wszystkich wspólników.
Wspólnicy mniejszościowi, którzy posiadają co najmniej 10% udziałów mogą żądać zwołania zgromadzenia wspólników. Jest to kluczowe narzędzie do omawiania planowanych zmian i wyrażania swoich obaw.
Ponadto wspólnicy mniejszościowi mogą zaskarżyć uchwały podjęte przez zgromadzenie wspólników. Wspólnicy muszą wykazać, że zawarte w uchwałach postanowienia są sprzeczne z umową spółki, dobrymi obyczajami lub działające na szkodę spółki.
10. Naruszenie praw wspólnika przez zmianę umowy spółki
Niekiedy wspólnik większościowy może wykorzystywać swoją dominującą pozycję wprowadzając do umowy spółki zmiany, które będą niekorzystne dla wspólników mniejszościowych.
Jeśli uchwała o zmianie umowy spółki zostanie podjęta, a wspólnik uważa, że narusza ona jego prawa, ma on możliwość zaskarżenia takiej uchwały. Może on w tym celu złożyć pozew do sądu o uchylenie uchwały o zmianie umowy spółki. Podstawą do zaskarżenia uchwały spółki może być jej sprzeczność z umową spółki lub dobrymi obyczajami, konieczne jest również zgłoszenie przez wspólnika sprzeciwu podczas głosowania nad uchwałą, która ma zostać zaskarżona.
Konflikt wspólników a właściwe skonstruowanie umowy spółki
W toku prowadzenia działalności gospodarczej pomiędzy wspólnikami może dojść do wielu spornych sytuacji. Z tego względu już na etapie konstruowaniu umowy spółki warto zabezpieczyć pozycję wspólnika mniejszościowego.
Jednym z zagrożeń dla wspólników mniejszościowych może być tzw. rozwodnienie udziałów. Szerzej o tym, czym jest rozwodnienie udziałów można przeczytać w artykule Rozwodnienie udziałów – czym jest i jak się przed nim chronić?/ Mniejszosciowi.pl
Istotnym sposobem potencjalnie umacniającym pozycję wspólnika mniejszościowego w spółce jest wprowadzenie tzw. udziałów uprzywilejowanych. Uprzywilejowany wspólnik może otrzymać maksymalnie 3 głosy na każdy posiadany przez niego udział. Umowa spółki może także przewidywać, że do podjęcia określonej uchwały przez zgromadzenie wspólników wymagana będzie zgoda konkretnego wspólnika, niezależnie od liczby posiadanych przez niego udziałów.
Więcej na temat zawierania umów przez wspólników mniejszościowych i przysługujących im praw piszemy w artykule Co wspólnik mniejszościowy powinien wynegocjować w umowie spółki z o.o.?/Mniejszosciowi.pl
Jak zostało wskazane, jest wiele sytuacji, które mogą doprowadzić do sporu pomiędzy wspólnikami. Z tego względu warto zawczasu zadbać o swoje prawa a w sytuacji konfliktu, jak najszybciej podjąć kroki, które zabezpieczą interes spółki oraz pozostałych wspólników.
Marta Żminkowska
Daria Kisielewska