Wykluczenie i marginalizacja wspólnika – jak z tym walczyć?
O marginalizacji i wykluczeniu można mówić, gdy pozostali wspólnicy podejmują celowe działania prowadzące do umniejszenia roli oraz uprawnień wspólnika mniejszościowego. Nierzadko takie działania są motywowane chęcią pokrzywdzenia wspólnika lub zmuszenia go do sprzedaży udziałów po nierynkowej cenie.
Poniżej opisujemy typowe przypadki marginalizacji wspólnika w spółce.
Zmniejszenie procentowego udziału wspólnika mniejszościowego w kapitale spółki
Zmniejszenie procentowego udziału wspólnika w kapitale zakładowym spółki (nazywane też rozwodnieniem udziałów) odbywa się poprzez podwyższenie kapitału zakładowego spółki i ustanowienie nowych udziałów, które obejmowane są tylko przez niektórych wspólników, z pominięciem pozostałych.
W efekcie udział procentowy wspólnika mniejszościowego w kapitale zakładowym spółki ulega zmniejszeniu, w związku z czym uszczuplone zostają wszystkie jego prawa udziałowe, w tym udział w zysku spółki oraz liczba głosów. Tym samym, w praktyce objęcie dodatkowych udziałów wyłącznie przez niektórych ze wspólników powoduje, że ich „siła” w spółce rośnie kosztem wspólników mniejszościowych.
Przed ryzykiem rozwodnienia udziałów można się jednak zabezpieczyć poprzez odpowiednie sformułowanie postanowień umowy spółki i porozumienia wspólników. Warto zatem zadbać o odpowiednie zapisy w umowie spółki, które odpowiednio zabezpieczą wspólników mniejszościowych. O tym, dlaczego gotowy wzór umowy może okazać się niewystarczający przeczytasz w naszym artykule Gotowy wzór umowy spółki – kiedy może nie wystarczyć?
Nałożenie na wspólników mniejszościowych dopłat
Nałożenie na wspólników dopłat jest możliwe, gdy taka możliwość została przewidziana w umowie spółki. W sytuacji, gdy umowa spółki zawiera odpowiednie uregulowania, dopłaty nakładane są na wspólników w drodze uchwały zgromadzenia wspólników. Mając na uwadze, że co do zasady uchwały zgromadzenia wspólników podejmowane są bezwzględną większością głosów, dopłaty mogą być nałożone wbrew woli wspólników mniejszościowych.
Dopłaty obciążają wspólników spółki w sposób równomierny względem liczby posiadanych przez nich udziałów. W umowie spółki wskazuje się, że wspólnicy mogą uchwalić dopłaty do określonej maksymalnej wysokości. W odniesieniu do wspólnika mniejszościowego i tak może się jednak okazać, że wysokość uchwalonych dopłat przekracza jego możliwości finansowe.
Konsekwencją niewniesienia dopłat jest naliczanie przez spółkę odsetek za opóźnienie. Ponadto spółka może domagać się od wspólnika naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki w uiszczeniu dopłat.
W praktyce, dopłaty są częstym sposobem wykluczenia wspólnika mniejszościowego poprzez wykorzystanie jego słabszej pozycji finansowej. Z uwagi na to, już na etapie przystępowania do spółki warto zadbać, aby umowa spółki zabezpieczała wspólnika przed takimi działaniami.
Ograniczenie prawa kontroli wspólnika spółki z o.o.
Wspólnik spółki z o.o. (w tym także wspólnik mniejszościowy) może w każdym czasie przeglądać księgi i dokumenty spółki. Zarząd spółki z o.o. ma prawo odmówić wspólnikowi dostępu do dokumentów i informacji o spółce, jeśli ma uzasadnione obawy, że wspólnik może pozyskane informacje wykorzystać w celach sprzecznych z interesem spółki, a przez to wyrządzi jej znaczną szkodę.
Wspólnik, któremu odmówiono prawa do wglądu w księgi i dokumenty spółki może żądać rozstrzygnięcia sprawy przez zgromadzenie wspólników. Jeżeli zgromadzenie wspólników także odmówi mu wyjaśnień i wglądu w dokumenty spółki, to będzie on uprawniony do wystąpienia z wnioskiem do sądu rejestrowego o zobowiązanie zarządu do udostępnienia żądanych dokumentów i udzielenia informacji.
Szczególnym przypadkiem jest sytuacja, gdy w spółce z o.o. funkcjonuje rada nadzorcza albo komisja rewizyjna. Zgodnie z obowiązującym prawem, jeśli w spółce zostanie ustanowiona rada nadzorcza lub komisja rewizyjna, wspólnicy mogą w umowie spółki przewidzieć, że prawo indywidualnej kontroli zostaje wyłączone. W przypadku ustanowienia rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej w trakcie funkcjonowania spółki, do zmiany umowy spółki i wyłączenia prawa kontroli wspólników konieczna jest zgoda wszystkich wspólników spółki.
Dostęp wspólnika do dokumentów i informacji o spółce może być zabezpieczony w porozumieniu wspólników. Mając to na uwadze, warto zadbać o uregulowanie zasad dostępu do dokumentów już na etapie przystępowania do spółki.
Blokowanie wypłaty zysków spółki
Decyzję o sposobie przeznaczenia zysku spółki podejmuje zwyczajne zgromadzenie wspólników w formie uchwały. Jeśli umowa spółki nie stanowi inaczej, uchwała ta zapada bezwzględną większością głosów. W praktyce oznacza to, że uchwałę o podziale zysku mogą podjąć samodzielnie wspólnicy większościowi.
W określonych przypadkach wspólnik mniejszościowy może zaskarżyć uchwałę do sądu. O tym, jakie wymogi należy spełnić, aby móc złożyć tego rodzaju powództwo piszemy w artykule Zaskarżenie uchwały zgromadzenia wspólników
Jednakże nawet w przypadku uchylenia uchwały przez sąd, wspólnicy większościowi mogą ponownie zadecydować o zatrzymaniu zysku w spółce. Dlatego z punktu widzenia wspólników mniejszościowych ważne jest, aby na etapie zakładania spółki albo przystępowania do niej uregulować zasady wypłaty dywidendy i odpowiednio zabezpieczyć ich wykonanie.
Zmiany umowy spółki skutkujące wykluczeniem wspólnika
Zmiana umowy spółki wymaga co do zasady większości 2/3 głosów, więc jeśli wspólnik mniejszościowy posiada dokładnie 1/3 albo mniej głosów na zgromadzeniu wspólników, nie będzie w stanie samodzielnie skutecznie sprzeciwić się zmianie umowy spółki.
Wyjątek od tej zasady stanowią zmiany umowy spółki, które powodowałaby zwiększenie świadczeń wspólnika lub uszczuplenie praw związanych z posiadanymi przez niego udziałami, jak także uszczuplenie praw przyznanych wspólnikowi osobiście. W takiej sytuacji zmiana umowy spółki wymaga zgody wszystkich wspólników, których dotyczy.
Jak wspólnik mniejszościowy może się zabezpieczyć przed marginalizacją?
Porozumienie w sprawie zasad współpracy
Już na etapie przystępowania do spółki warto określić zasady współpracy z pozostałymi wspólnikami. O tym, co należy w takiej sytuacji zawrzeć w umowie spółki przeczytasz w artykule Co wspólnik mniejszościowy powinien wynegocjować w umowie spółki z o.o.? . Poza umową spółki warto także rozważyć zawarcie poufnego porozumienia wspólników, o którym szerzej piszemy w artykule Porozumienie wspólników – praktyczne kwestie dotyczące uregulowania zasad funkcjonowania spółki poza jej umową
Poniżej przedstawiamy kilka rozwiązań, które warto wprowadzić do umowy spółki lub porozumienia wspólników.
Klauzule dotyczące wyjścia ze spółki
Jedną z kluczowych kwestii, które należy ustalić w umowie spółki lub wewnętrznym porozumieniu, są zasady wyjścia wspólników ze spółki. Mogą być one szczególnie przydatne w przypadku wystąpienia w spółce sporu wspólników.
Na szczególną uwagę zasługuje możliwość wzajemnego odkupu udziałów w przypadku impasu decyzyjnego, tj. w razie braku możliwości podjęcia kluczowych dla spółki decyzji (tzw. klauzula shotgun). Klauzula shotgun zakłada, że w takiej sytuacji każdy ze wspólników ma prawo złożenia drugiemu wspólnikowi oferty odkupu jego udziałów za zaproponowaną cenę. Drugi wspólnik musi taką ofertę przyjąć albo odkupić udziały wspólnika, który złożył ofertę jako pierwszy za taką samą cenę.
W porozumieniu wspólników można także uregulować tzw. klauzulę tag-along. Na podstawie tag-along wspólnik może żądać przyłączenia się do transakcji sprzedaży udziałów zainicjowanej przez wspólnika większościowego. Klauzula tag-along pozwala zatem wspólnikowi mniejszościowemu na dokonanie wyboru, czy chce pozostać w spółce z nowym wspólnikiem, czy woli opuścić spółkę.
Więcej na temat uregulowań dotyczących wyjścia ze spółki piszemy w artykule Klauzule wyjścia ze spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej
Polityka dywidendowa
Polityka dywidendowa to ogólne zasady podziału zysku spółki i wypłaty dywidendy wspólnikom. Jej wprowadzenie do spółki leży przede wszystkim w interesie wspólników mniejszościowych, którzy samodzielnie nie mogą przegłosować uchwały o wypłacie dywidendy.
Polityka dywidendowa powinna gwarantować, że w przypadku wypracowania przez spółkę zysku, określona jego część będzie wypłacona wspólnikom. Warto zabezpieczyć takie postanowienie na przykład poprzez wprowadzenie kar umownych.
Rozwiązanie spółki na żądanie marginalizowanego wspólnika
Długotrwałe i dotkliwe działanie na szkodę wspólnika mniejszościowego przez wspólników większościowych może przemawiać za rozwiązaniem spółki przez sąd. Przyjmuje się bowiem, że brak innej możliwości wyjścia ze spółki przez pokrzywdzonego wspólnika mniejszościowego w sytuacji, gdy w spółce istnieje konflikt, może stanowić podstawę do rozwiązania spółki.
Konflikt wspólników uzasadniający rozwiązanie spółki musi się jednak charakteryzować trwałością i wysokim stopniem wpływu na funkcjonowanie spółki. Konflikt wspólników może być podstawą rozwiązania spółki także wtedy, gdy prowadzi do rażącego naruszania praw wspólnika mniejszościowego. Z uwagi na to, każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie.
Dla wspólnika mniejszościowego powództwo o rozwiązanie spółki może być jedyną drogą do uzyskania ochrony prawnej i zakończenia jego marginalizacji jako wspólnika. Rozwiązanie spółki przez sąd jest jednak ostatecznym środkiem prawnym, po który sięgać należy, kiedy inne sposoby rozwiązania konfliktu nie działają.
Martyna Kunke