Odpowiedzialność za działalność konkurencyjną względem spółki
Spółki kapitałowe (w tym spółka z o.o.)
Wspólników spółek kapitałowych nie obejmuje ustawowy zakaz prowadzenia działalności konkurencyjnej. Wobec tego, co do zasady mogą oni podejmować tego rodzaju działania.
Obowiązek powstrzymania się wspólnika od działalności konkurencyjnej może jednak wynikać z umowy spółki lub porozumienia wspólników. W takim przypadku umowa powinna regulować również konsekwencje naruszenia zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej (np. powinna wskazywać, że naruszenie zakazu jest obwarowane karą umowną).
Więcej na temat możliwości prowadzenia działalności konkurencyjnej przez wspólnika piszemy w artykule Czy wspólnicy spółki z o.o. mogą prowadzić działalność konkurencyjną wobec spółki?
Odmiennie kształtuje się sytuacja w odniesieniu do członków zarządu spółek kapitałowych (nawet, jeśli są oni jednocześnie wspólnikami spółki). Członkowie zarządu są z mocy prawa objęci zakazem podejmowania działalności konkurencyjnej względem spółki. Nie mogą oni także uczestniczyć w konkurencyjnej firmie jako wspólnik spółki cywilnej, spółki osobowej lub jako członek organu konkurencyjnej spółki. Co więcej, zakaz działalności konkurencyjnej obejmuje także posiadanie przez członka zarządu co najmniej 10% udziałów lub akcji spółki konkurencyjnej albo prawa do powołania co najmniej jednego członka zarządu.
Aby członek zarządu mógł podjąć działalność konkurencyjną, musi uzyskać zgodę organu, który powołuje zarząd (najczęściej jest to zgromadzenie wspólników). Uchwała o wyrażeniu zgody na prowadzenie działalności konkurencyjnej przez członka zarządu może być jednak w określonych okolicznościach zaskarżona (np. jeśli uchwałę podjął właściwe samodzielnie wspólnik większościowy, ignorując wolę wspólnika mniejszościowego). O zasadach zaskarżania uchwał piszemy w artykule Zaskarżenie uchwały zgromadzenia wspólników | Doradzamy.to.
Spółki osobowe
Wspólnicy spółek osobowych są co do zasady z mocy prawa objęci zakazem konkurencji względem spółki. Wynika to z założenia, że osoby tworzące spółkę osobową zawsze są zaangażowane w bieżącą działalność spółki.
Wyjątkiem w tym zakresie są komandytariusze spółki komandytowej oraz akcjonariusze S.K.A., których co do zasady nie obowiązuje zakaz działalności konkurencyjnej. Komandytariusza nie obowiązuje zakaz konkurencji, jeżeli nie posiada on prawa prowadzenia spraw spółki, a umowa spółki nie stanowi inaczej.
Odpowiedzialność za czyny nieuczciwej konkurencji
Działania na szkodę spółki mogą być niekiedy zakwalifikowane jako czyny nieuczciwej konkurencji, co umożliwia dochodzenie roszczeń w tym zakresie. Należy jednak pamiętać, że nie każdy przypadek prowadzenia działalności konkurencyjnej zostanie zakwalifikowany jako czyn nieuczciwej konkurencji.
Co istotne, odpowiedzialność za czyny nieuczciwej konkurencji jest niezależna od odpowiedzialności na gruncie Kodeksu spółek handlowych. Tym samym, odpowiedzialności z tytułu czynu nieuczciwej konkurencji można dochodzić nie tylko od członka zarządu, ale też od wspólnika, a nawet od osoby trzeciej.
Czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Niektóre czyny nieuczciwej konkurencji zostały wprost wymienione w przepisach. Do czynów nieuczciwej konkurencji zalicza się przykładowo naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa czy przejmowanie pracowników lub klientów.
W przypadku stwierdzenia dokonania czynu nieuczciwej konkurencji, przedsiębiorca może żądać m.in.:
1) zaniechania tego typu działań,
2) usunięcia skutków czynów nieuczciwej konkurencji,
3) dochodzenia naprawienia wyrządzonej szkody,
4) wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści.
Odpowiedzialność odszkodowawcza względem spółki
Spółki kapitałowe
Zgodnie z k.s.h., członkowie zarządu ponoszą wobec spółki odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponoszą w tym zakresie winy. Wskazane zasady odpowiedzialności odszkodowawczej dotyczą przypadków działania na szkodę spółki, w tym także podjęcia przez członka zarządu działalności konkurencyjnej wobec spółki.
Należy pamiętać, że członków zarządu spółki obowiązują podwyższone reguły staranności. Osoby, które pełnią funkcje w zarządzie powinny bowiem przy wykonywaniu swoich obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru działalności oraz zachować lojalność wobec spółki. Oznacza to, że członek zarządu powinien stawiać interes spółki ponad swoim prywatnym interesem, a także ponad interesem osób trzecich.
Wyrównania szkody spółce powinien dochodzić jej zarząd. Jeśli jednak zarząd nie wytoczy powództwa o naprawienie szkody w terminie roku od ujawnienia czynu wyrządzającego szkodę, z powództwem może wystąpić każdy wspólnik spółki (nawet wspólnik mniejszościowy, niezależnie od liczby posiadanych udziałów).
Należy także pamiętać, że w sporze z członkiem zarządu spółka powinna być reprezentowana przez radę nadzorczą lub pełnomocnika powołanego uchwałą wspólników.
Spółki osobowe
Kodeks spółek handlowych nie reguluje kwestii dochodzenia odpowiedzialności za wyrządzenie spółce szkody przez wspólnika spółki osobowej. W tym zakresie zastosowanie znajdują przepisy zawarte w kodeksie cywilnym. Wbrew pozorom, takie rozwiązanie nie ułatwia dochodzenia roszczeń od wspólników.
Najistotniejszym zagadnieniem jest to, komu w ogóle przysługuje możliwość złożenia pozwu o naprawę szkody spółki. Przyjmuje się, że z takim pozwem wystąpić mogą, co do zasady, wspólnicy mający prawo do reprezentowania spółki. Możliwe są jednak sytuacje, w których nie trzeba być wspólnikiem reprezentującym spółkę, by taki pozew wnieść. Na przykład w spółce komandytowo-akcyjnej, pozew o naprawienie szkody wyrządzonej spółce może wnieść również jej akcjonariusz.
Brak kompleksowych rozwiązań w Kodeksie spółek handlowych sprawia, że dochodzenie roszczeń przez wspólników spółek osobowych jest często dość skomplikowane. Z uwagi na to, zaangażowanie prawnika w dochodzenie takich należności jest zazwyczaj nieuniknione.
Odpowiedzialność karna
W określonych sytuacjach działanie na szkodę spółki może podlegać nawet odpowiedzialności karnej.
Nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez członka zarządu albo wspólnika zobowiązanego do zajmowania się sprawami majątkowymi spółki wiąże się bowiem z odpowiedzialnością na gruncie kodeksu karnego. Odpowiedzialność karna dotyczy jednak tylko sytuacji, w których spółka poniosła znaczną szkodę (tj. szkodę przekraczającą 200 tys. złotych) albo powstało bezpośrednie niebezpieczeństwo wyrządzenia takiej szkody.
Warto jednak pamiętać, że odpowiedzialności karnej nie podlega osoba, która przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie naprawiła w całości wyrządzoną szkodę.
Skąd wspólnik mniejszościowy może się dowiedzieć o działaniu na szkodę spółki?
Niezależnie od tego, w jakim trybie będzie dochodzona odpowiedzialność za działania na szkodę spółki, konieczne jest zgromadzenie dowodów, które wykażą tego rodzaju działania.
Wspólnik mniejszościowy, który nie ma najczęściej dużego wpływu na działalność spółki, może napotykać liczne trudności w uzyskaniu dokumentacji potwierdzającej działanie na szkodę spółki. Przepisy prawa przyznają jednak wspólnikom mniejszościowym instrumenty pozwalające na uzyskanie dostępu do dokumentacji spółki. Na temat uzyskiwania informacji przez mniejszościowego wspólnika spółki z o.o. piszemy szerzej w artykule Dostęp do dokumentów spółki z o.o. – narzędzie kontroli dla mniejszościowego wspólnika.
Mikołaj Stacherski