Ustawa o fundacji rodzinnej

Popularność fundacji rodzinnej jako narzędzia sukcesji przerosła oczekiwania twórców ustawy. W niecałe trzy lata zarejestrowano prawie 3,5 tysiąca fundacji rodzinnych. Kolejne wnioski o wpis do rejestru fundacji rodzinnych czekają na rozpatrzenie. Tak duże zainteresowanie tym rozwiązaniem sprawiło, że czas oczekiwania na wpis do rejestru fundacji rodzinnych wynosi obecnie niemal półtora roku.

Fundacja rodzinna w praktyce

Po trzech latach i niemal stu fundacjach rodzinnych założonych przez doradców PragmatIQ mamy własne obserwacje i wnioski. 

Dla kogo jest fundacja rodzinna? 

Fundacja rodzinna jest rozwiązaniem dla osób, które chcą zabezpieczyć sukcesję, uporządkować majątek i jasno ustalić zasady korzystania z aktywów. Może być przydatna zarówno dla przedsiębiorców, jak i dla osób, które posiadają znaczny majątek prywatny.

Fundacja rodzinna dla właścicieli firm rodzinnych

Właściciele firm rodzinnych prędzej czy później stają przed pytaniem: co ma stać się z firmą po ich śmierci albo po wycofaniu się z biznesu? Możliwych rozwiązań jest kilka. Firma może pozostać w rękach rodziny. Można wprowadzić profesjonalny zarząd. Można też zaplanować sprzedaż biznesu i całkowite wyjście z firmy. Jeżeli właściciel chce przekazać firmę wybranej osobie albo kilku osobom, pojawia się trudność. Testament rozwiązuje problem sukcesji tylko na najbliższym etapie. Nie daje jednak odpowiedzi na pytanie, co stanie się z firmą w kolejnych pokoleniach. O tym, jak śmierć wspólnika może wpłynąć na funkcjonowanie spółki i dlaczego warto wcześniej zaplanować sukcesję, pisaliśmy szerzej w artykule: Śmierć wspólnika spółki – jak chronić firmę przed konfliktem spadkobierców? dostępnym tutaj. 

Fundacja rodzinna jest więc idealnym narzędziem dla właścicieli firm rodzinnych, którzy chcą zaplanować zmianę wielopokoleniową. 

Fundacja rodzinna pozwala na oddzielenie biznesu od rodziny na poziomie własności. Majątek, na przykład udziały albo akcje w spółce, staje się własnością fundacji rodzinnej, co niewątpliwie chroni jego integralność. Fundacja rodzinna ma zapewnić bliskim środki finansowe, a jednocześnie chronić firmę przed podziałem, konfliktami i chaosem decyzyjnym. Pozwala też utrzymać wizję fundatora fundacji rodzinnej i wartości, na których opierał swój biznes. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy sukcesorzy mają różne potrzeby i plany. Jedna osoba może chcieć aktywnie pracować w firmie. Inna może nie mieć takich kompetencji albo zainteresowań. 

Główną zaletą fundacji rodzinnej jest więc utrzymanie firmowego majątku w jednym podmiocie i ograniczenie ryzyka jego rozdrobnienia. Fundacja rodzinna może ułatwić planowanie w perspektywie wielu pokoleń, zabezpieczyć członków rodziny i pomóc w dalszym rozwoju biznesu. 

Fundacja rodzinna dla rodzin poważnie planujących sukcesję

Dobry statut fundacji rodzinnej powinien wskazywać cele fundacji i wartości rodziny. Praca nad statutem fundacji rodzinnej powinna być więc poprzedzona refleksją nad przyszłością rodziny oraz dziedzictwem, jakie miałaby po sobie pozostawić.

Statut fundacji rodzinnej to unikatowe narzędzie, które pozwala fundatorowi fundacji rodzinnej wpływać długoterminowo na relacje w rodzinie i wybory życiowe przyszłych pokoleń. To statut kształtuje krąg beneficjentów i przysługujące im świadczenia oraz zasady ich wypłaty. Statut może określać też zasady utraty statusu beneficjenta. Z naszej praktyki wynika, że znaczna część fundatorów podchodzi do tych postanowień bardzo poważnie. Decyzja o tym, kto ma być beneficjentem fundacji rodzinnej nie jest wcale oczywista i wymaga odpowiedniego przemyślenia. Zakres świadczeń jest często zbieżny z wartościami rodziny. Podobnie jest z zasadami utraty statusu beneficjenta.

Inne narzędzia sukcesji, na przykład testament, nie dają takich możliwości kształtowania losu przyszłych pokoleń rodziny na długo po własnej śmierci. 

Fundacja rodzinna dla przedsiębiorców myślących długoterminowo

Fundacja rodzinna jest szczególnie przydatna dla osób, które patrzą na firmę i majątek w perspektywie kolejnych pokoleń, a nie tylko najbliższych lat. Nie muszą to być wyłącznie przedsiębiorcy prowadzący największe biznesy. Strategicznie mogą myśleć także właściciele firm, które są jeszcze na etapie rozwoju i skalowania.

Sens założenia fundacji rodzinnej nie zależy wyłącznie od skali prowadzonego biznesu. Fundacje rodzinne zakładają także właściciele mniejszych firm. Statystycznie co trzeci fundator jest związany ze spółką, której roczne przychody są niższe niż 10 mln zł. Mimo, że fundacja rodzinna nie jest zatem rozwiązaniem tylko dla największych biznesów, to w praktyce najczęściej okazuje się najbardziej efektywna dla przedsiębiorstw o odpowiedniej skali majątku i poziomie złożoności działalności.

Fundacja rodzinna może być jednocześnie częścią większego planu sukcesyjnego, korporacyjnego i majątkowego. Pozwala połączyć kilka celów: utrzymanie kontroli nad firmą, zabezpieczenie rodziny, ochronę majątku i określenie zasad jego dalszego rozwoju.

Fundacja rodzinna dla osób z dużym majątkiem prywatnym

Fundacja rodzinna może też pomóc osobom, które posiadają znaczny majątek prywatny. Chodzi na przykład o nieruchomości, jachty, kolekcje sztuki, środki pieniężne, papiery wartościowe albo inne cenne aktywa. 

Ustawa o fundacji rodzinnej odpowiada na problem, który często pojawia się przy zwykłym dziedziczeniu. Najpierw dzieci dzielą się majątkiem rodziców. Potem ich dzieci dzielą ten majątek dalej. Z każdym pokoleniem aktywa mogą być coraz bardziej rozproszone. Przy dużym, różnorodnym majątku taki podział bywa trudny. Nie każdą nieruchomość, kolekcję czy rzecz o dużej wartości da się łatwo podzielić. Czasem podział prowadzi do sprzedaży majątku, który fundator chciałby zachować.

Fundacja rodzinna pozwala ograniczyć to ryzyko. Majątek może pozostać w jednym podmiocie, a statut może określać, kto, kiedy i na jakich zasadach może z niego korzystać. Fundacja rodzinna może więc działać jak rodzinny skarbiec. Własność majątku nie przechodzi bezpośrednio na spadkobierców, lecz pozostaje przy fundacji. Dzięki temu zmiana pokoleniowa nie musi oznaczać każdorazowego przenoszenia własności aktywów na kolejne osoby z rodziny. 

Fundacja rodzinna dla osób inwestujących w bezpieczne aktywa

Fundacja rodzinna może być dobrym rozwiązaniem dla osób, które chcą długoterminowo inwestować majątek. Ustawa o fundacji rodzinnej wskazuje, czym może zajmować się fundacja rodzinna i w związku z tym, w co może inwestować. W praktyce może ona inwestować między innymi w papiery wartościowe, udziały i nieruchomości. Jeśli fundacja rodzinna prowadzi działalność w dozwolonym zakresie, to korzysta ona z preferencyjnych zasad podatkowych.

Fundacja rodzinna nie powinna natomiast prowadzić na przykład działalności spekulacyjnej. Przychody z niedozwolonej działalności są opodatkowane stawką 25% CIT. 

Nie oznacza to jednak, że fundacja rodzinna powinna być tworzona wyłącznie z powodów podatkowych – szczególnej ostrożności wymagają m.in. transakcje M&A z udziałem fundacji rodzinnej, o czym pisaliśmy w artykule GAAR a fundacja rodzinna – czy transakcja w ramach fundacji rodzinnej może być bezpieczna? dostępnym tutaj. 

W praktyce więc fundacja rodzinna może tworzyć portfel z różnych składników majątku. Mogą się na niego składać na przykład:

• akcje,
• udziały w spółkach,
• obligacje,
• fundusze inwestycyjne,
• nieruchomości,
• dzieła sztuki albo inne aktywa o długoterminowej wartości.

Zyski z inwestycji mogą zostać w fundacji. Fundacja rodzinna może przeznaczyć je na kolejne inwestycje albo wypłacić beneficjentom jako świadczenia. Fundator może ustalić te zasady w statucie. Może wskazać, jaka część zysków ma być dalej inwestowana, a jaka ma trafić do beneficjentów. Dzięki temu fundator zachowuje wpływ na sposób inwestowania majątku w przyszłości. Fundacja rodzinna może więc działać jako narzędzie do długoterminowego inwestowania.

Fundacja rodzinna dla osób, które chcą wspierać rodzinę i zachować kontrolę nad majątkiem

Fundacja rodzinna może pomóc osobom, które chcą wspierać bliskich finansowo, ale nie chcą od razu przekazywać im majątku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy beneficjenci są małoletni, niedoświadczeni albo nie są gotowi na zarządzanie dużym majątkiem.

W statucie fundacji można określić zasady wypłaty świadczeń. Mogą to być środki na utrzymanie, edukację, leczenie, zakup mieszkania, rozpoczęcie działalności albo inne cele ważne dla fundatora.

Dzięki temu fundacja rodzinna pozwala połączyć wsparcie finansowe z kontrolą nad majątkiem. Beneficjent może otrzymywać świadczenia, ale nie musi mieć pełnej swobody w dysponowaniu aktywami fundacji.

Fundacja rodzinna dla osób, które chcą ograniczyć ryzyko związane z zachowkiem oraz roszczeniami wierzycieli

Fundacja rodzinna może być dobrym rozwiązaniem dla osób, które chcą ograniczyć ryzyko sporów o zachowek. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy głównym składnikiem majątku jest firma rodzinna. Ryzyko pojawia się również przy nieruchomościach albo innych aktywach, których nie da się łatwo podzielić. 

Roszczenie o zachowek może być dużym obciążeniem dla następców. Jeżeli jego wartość jest wysoka, spadkobiercy mogą być zmuszeni do szybkiej sprzedaży części majątku. W przypadku firmy rodzinnej może to zagrozić jej płynności, a czasem nawet dalszemu funkcjonowaniu. 

Aby fundacja rodzinna mogła płynnie funkcjonować, w przepisach zmodyfikowano zasady dotyczące zachowku. Są one bardziej elastyczne niż dotychczas. Dopuszczono również rozłożenie zachowku na raty, odroczenie terminów jego płatności, a nawet – w uzasadnionych przypadkach – jego obniżenie. Co więcej, beneficjent, który jest jednocześnie uprawniony do zachowku, będzie uprawniony tylko do jednego z tych świadczeń. 

Fundacja rodzinna pozwala więc w znacznym stopniu ograniczyć ryzyko związane z zachowkiem. 

Fundację rodzinną warto rozważyć także wtedy, gdy fundator chce lepiej chronić majątek rodzinny przed roszczeniami wierzycieli. Majątek wniesiony do fundacji rodzinnej staje się majątkiem samej fundacji. Nie należy już bezpośrednio do fundatora ani do beneficjentów. Oznacza to, że fundator i beneficjenci nie posiadają „udziałów” w majątku fundacji, które mogłyby posłużyć zaspokojeniu ich wierzycieli.

Autorka:
Martyna Błotny-Błaszak

Artykuł Dla kogo jest fundacja rodzinna?  pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

W klasycznym modelu dziedziczenia majątek przechodzi na konkretne osoby. Często prowadzi to do jego podziału, konfliktów między spadkobiercami, problemów z zarządzaniem firmą albo konieczności sprzedaży części aktywów. Fundacji rodzinnej można natomiast powierzyć cały majątek. Dzięki temu nie zostaje on rozdrobniony, ale nadal może służyć beneficjentom zgodnie z wolą fundatora.

Właśnie dlatego warto wiedzieć, czym jest fundacja rodzinna i jakie korzyści może dać dobrze przygotowane założenie fundacji rodzinnej. Nie należy jej jednak traktować jako uniwersalnego rozwiązania dla każdej rodziny. Jest to narzędzie, które może być bardzo pomocne w określonych sytuacjach. Jeżeli ktoś chce zadbać o majątek, sukcesję, beneficjentów i przyszłość firmy, powinien rozważyć założenie fundacji rodzinnej. Kluczowe znaczenie ma przy tym odpowiednie przygotowanie całego procesu, w tym statutu, zasad zarządzania, wypłaty świadczeń oraz późniejszej rejestracji.

Poniżej przedstawiamy 5 powodów, dla których warto założyć fundację rodzinną.

Przy planowaniu zasad działania fundacji szczególne znaczenie ma statut. Więcej o tym, co warto w nim uregulować, piszemy w artykule: Statut fundacji rodzinnej – 5 kwestii, które warto w nim uregulować.

1. Ochrona integralności majątku fundacji rodzinnej 

Pierwszym powodem, dla którego warto rozważyć fundację rodzinną, jest ochrona majątku przed podziałem. W standardowym modelu dziedziczenia majątek po śmierci spadkodawcy trafia do spadkobierców. Jeżeli jest ich kilku, mogą pojawić się problemy. Dotyczy to zwłaszcza podziału udziałów, nieruchomości czy kwestii dalszego prowadzenia firmy.

Fundacji rodzinnej można powierzyć najważniejsze składniki majątku, takie jak nieruchomości, akcje, udziały, środki pieniężne czy inne aktywa. Majątek wniesiony do fundacji rodzinnej staje się majątkiem fundacji, a nie poszczególnych osób. Beneficjenci nie otrzymują więc bezpośrednio własności konkretnych składników majątku, lecz korzystają ze świadczeń na zasadach określonych przez fundatora.

Takie rozwiązanie może mieć szczególne znaczenie przy sukcesji firmy. Jeżeli firma jest najważniejszym elementem majątku, jej podział między kilka osób może osłabić kontrolę właścicielską i utrudnić podejmowanie decyzji. Fundacja rodzinna pozwala uniknąć takiej sytuacji. Majątek pozostaje wtedy skupiony w ramach jednego podmiotu. Podmiot ten działa według zasad określonych w statucie i zgodnie z założeniami fundatora.

W praktyce oznacza to, że fundator może określić zasady zarządzania majątkiem. Może również wskazać, kto będzie beneficjentem fundacji rodzinnej. Fundator decyduje także, w jakich sytuacjach beneficjenci otrzymają świadczenia oraz w jaki sposób majątek ma być wykorzystywany w przyszłości. Dzięki temu fundacji rodzinnej można użyć do stworzenia trwałego mechanizmu ochrony majątku.

2. Założenie fundacji rodzinnej jako sposób na uporządkowanie sukcesji 

Drugim powodem, dla którego warto rozważyć założenie fundacji rodzinnej, jest możliwość zaplanowania sukcesji w sposób kompleksowy, wieloletni i uporządkowany. Testament czy darowizna mogą rozwiązać część problemów, ale zwykle działają punktowo. Fundacji rodzinnej można natomiast nadać charakter trwałej struktury. Może ona funkcjonować przez wiele lat. Dzięki temu zabezpiecza nie tylko pierwsze pokolenie, ale również kolejne osoby z rodziny fundatora.

Fundacja rodzinna często stanowi przestrzeń do stopniowego przygotowywania młodszego pokolenia do odpowiedzialnego zarządzania majątkiem rodzinnym. Często fundatorzy stopniowo wdrażają młodsze pokolenia. Zwykle pierwszym krokiem jest przyznanie możliwości obserwowania zgromadzeń beneficjentów. W ten sposób przyszli następcy fundatora mogą poznać sposób funkcjonowania fundacji, zasady podejmowania decyzji oraz wartości, którymi kieruje się rodzina. Kolejnym krokiem może być przyznanie im głosu doradczego w ramach rodzinnych dyskusji dotyczących majątku, inwestycji czy kierunków rozwoju fundacji. Dopiero na dalszym etapie, po zdobyciu odpowiedniego doświadczenia i zrozumieniu, z jaką odpowiedzialnością wiąże się zarządzanie wspólnym majątkiem, młodsze pokolenie może wejść do organów fundacji (np. do zgromadzenia beneficjentów) i uzyskać realny wpływ na podejmowanie decyzji. 

Dobrze zaplanowany proces zakładania fundacji pozwala przejść przez sukcesję krok po kroku. Dzięki temu decyzje dotyczące majątku i firmy nie są odkładane na moment kryzysu. Fundator może wskazać beneficjentów. Może również określić rodzaje świadczeń i warunki ich wypłaty. Dodatkowo fundator może określić, w jaki sposób fundacja rodzinna ma służyć rodzinie.

3. Ograniczenie problemu z zachowkiem

Kolejnym z powodów, dla których warto rozważyć założenie fundacji rodzinnej, jest możliwość lepszego zaplanowania kwestii zachowku. W wielu rodzinach to właśnie roszczenia o zachowek mogą stać się źródłem sporów po śmierci fundatora. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy w skład majątku rodzinnego wchodzi firma, udziały w spółkach lub nieruchomości. Dotyczy to także innych aktywów, których szybka sprzedaż byłaby trudna albo niekorzystna.

Fundacja rodzinna może pomóc ograniczyć ten problem. Nie oznacza to jednak, że samo jej utworzenie automatycznie wyłącza zachowek. Co do zasady majątek wniesiony do fundacji rodzinnej jest uwzględniany przy obliczaniu zachowku po fundatorze. Istotne znaczenie ma jednak moment przekazania majątku do fundacji. Mienie wniesione do fundacji rodzinnej ponad 10 lat przed śmiercią fundatora nie jest doliczane do substratu zachowku. W praktyce może to prowadzić do obniżenia wysokości ewentualnych roszczeń o zachowek.

Ważne jest również to, że fundacja rodzinna nie musi oznaczać pozbawienia najbliższych korzyści z majątku rodzinnego. Najczęściej osoby, które mogłyby być uprawnione do zachowku, zostają jednocześnie beneficjentami fundacji rodzinnej. Różnica polega na tym, że nie otrzymują one majątku od razu i bezpośrednio. Mogą natomiast otrzymywać świadczenia na zasadach określonych przez fundatora w statucie.

Takie świadczenia mają znaczenie przy rozliczaniu zachowku. Świadczenia wypłacone beneficjentom przez fundację rodzinną zalicza się na poczet należnego im zachowku. Podobnie jest w przypadku rozwiązania fundacji rodzinnej. Jeżeli dana osoba otrzyma majątek w związku z rozwiązaniem fundacji, wartość tego majątku również może zostać zaliczona na poczet zachowku.

Trzeba jednak pamiętać o istotnym ograniczeniu. Na wysokość zachowku wpływają świadczenia już wypłacone, a nie świadczenia dopiero planowane. Jeżeli statut przewiduje, że beneficjenci będą otrzymywać określone kwoty w przyszłości, samo takie postanowienie nie obniża jeszcze roszczenia o zachowek. Znaczenie mają dopiero faktyczne wypłaty dokonane przez fundację rodzinną.

Dodatkowym sposobem ograniczenia ryzyka sporów może być zawarcie umowy o zrzeczenie się zachowku. Takie rozwiązanie może być szczególnie przydatne, gdy beneficjenci mają w zamian otrzymywać świadczenia od fundacji rodzinnej. W praktyce pozwala to odpowiednio ułożyć relacje z beneficjentami. Beneficjenci mogą korzystać z majątku rodzinnego przez dłuższy czas. Jednocześnie nie występują przeciwko fundacji z roszczeniami.

Zrzeczenie się zachowku można powiązać z prawem do świadczeń z fundacji rodzinnej. Takie rozwiązanie warto uregulować w statucie. Dzięki temu fundator może lepiej chronić fundację przed nagłymi roszczeniami. Beneficjenci nadal mogą otrzymywać wsparcie finansowe. Świadczenia mogą być jednak wypłacane stopniowo i zgodnie z zasadami określonymi przez fundatora.

Fundacja rodzinna może ograniczyć problem zachowku na kilka sposobów. Duże znaczenie ma moment przekazania majątku do fundacji. Ważne jest też dobre zaplanowanie świadczeń dla beneficjentów. Pomocna może być również umowa o zrzeczenie się zachowku. Nie jest to jednak rozwiązanie, które działa automatycznie. Fundacja wymaga starannego przemyślenia i wdrożenia. Trzeba też przemyśleć sytuację beneficjentów i w konsekwencji dobrze zaplanować całą sukcesję.

Jeżeli fundator chce ograniczyć ryzyko późniejszych sporów o zachowek, warto rozważyć także umowę o zrzeczenie się zachowku. Więcej o tym rozwiązaniu piszemy w artykule: Rezygnacja z prawa do zachowku za życia spadkodawcy – czy ułatwi sukcesję firm rodzinnych?

4. Ochrona fundatora przy zmianie rezydencji podatkowej

Fundację rodzinną warto rozważyć także przed zmianą rezydencji podatkowej. Dotyczy to zwłaszcza osób, które mają większy majątek i planują dłuższą wyprowadzkę za granicę. W takiej sytuacji może pojawić się ryzyko rozliczenia tzw. exit tax, czyli podatku od dochodów z niezrealizowanych zysków. Dotyczy to przypadków, w których dana osoba przestaje być polskim rezydentem podatkowym, a w wyniku tej zmiany Polska może utracić prawo do opodatkowania dochodu ze zbycia określonych składników majątku należących do tej osoby.

Exit tax nie obejmuje jednak całego majątku osoby zmieniającej rezydencję podatkową. Może dotyczyć przede wszystkim składników związanych z działalnością gospodarczą. W określonych przypadkach exit tax może obejmować także wybrane elementy majątku prywatnego, takie jak udziały w spółkach, akcje i papiery wartościowe. Może dotyczyć również pochodnych instrumentów finansowych oraz tytułów uczestnictwa w funduszach kapitałowych.

W przypadku fundacji rodzinnej sytuacja wygląda inaczej. Fundator ani beneficjenci nie posiadają udziałów w fundacji rodzinnej. Nie mają także prawa do określonej części jej majątku w taki sposób, jak wspólnik posiada udziały w spółce.

Prawa fundatora i beneficjentów związane z fundacją rodzinną nie są zbywalne. Oznacza to, że nie można ich sprzedać ani przenieść na inną osobę tak jak udziałów, akcji czy innych papierów wartościowych. Nie są one również typowymi składnikami majątku prywatnego objętymi regulacjami o exit tax. Dlatego co do zasady ich wartość nie powinna podlegać exit tax przy zmianie rezydencji podatkowej fundatora albo beneficjenta.

Ważne jest też to, że fundacja rodzinna jest odrębną osobą prawną. Ma własny majątek. Jest on oddzielony od majątku fundatora i beneficjentów. Fundacja rodzinna jest także odrębnym podatnikiem CIT. Dlatego jej majątek nie jest traktowany tak samo jak prywatny majątek fundatora lub beneficjenta zmieniającego rezydencję podatkową. 

W praktyce ma to znaczenie przy zmianie rezydencji podatkowej przez fundatora albo beneficjenta. W takiej sytuacji opodatkowaniu exit tax nie powinna podlegać wartość praw przysługujących im wobec fundacji rodzinnej. Podatkowi temu nie powinna podlegać także wartość majątku samej fundacji wyłącznie z tego powodu, że fundator albo beneficjent zmienia rezydencję podatkową.

Należy jednak odróżnić tę sytuację od ewentualnych działań samej fundacji rodzinnej, takich jak przeniesienie jej aktywów za granicę czy zmiana miejsca jej faktycznego zarządzania. Szczególnej analizy może wymagać sytuacja, w której wszystkie osoby tworzące zarząd zmieniają rezydencję podatkową, a faktyczne zarządzanie fundacją zaczyna być wykonywane z zagranicy. Sama zmiana rezydencji podatkowej członków zarządu nie musi automatycznie oznaczać zmiany rezydencji podatkowej fundacji rodzinnej, ale w praktyce może rodzić pytania o miejsce jej faktycznego zarządu.

5. Krok po kroku w stronę ochrony majątku przed wierzycielami

Fundację rodzinną warto rozważyć także wtedy, gdy fundator chce lepiej chronić majątek rodzinny przed roszczeniami wierzycieli. Dotyczy to zwłaszcza osób, które prowadzą działalność gospodarczą. Taką możliwość warto przeanalizować również wtedy, gdy fundator ma firmę, udziały w spółkach, nieruchomości lub inne wartościowe składniki majątku.

Fundacja rodzinna może pełnić funkcję ochronną przede wszystkim dlatego, że nie ma właścicieli ani udziałowców. Majątek wniesiony do fundacji rodzinnej staje się majątkiem samej fundacji. Nie należy już bezpośrednio do fundatora ani do beneficjentów. Oznacza to, że fundator i beneficjenci nie posiadają „udziałów” w majątku fundacji, które mogłyby zostać zajęte przez ich wierzycieli.

Ma to istotne znaczenie w przypadku egzekucji. Fundator ani beneficjenci nie posiadają „udziałów” w fundacji rodzinnej. Nie ma więc praw udziałowych, które wierzyciel mógłby zająć. To odróżnia fundację rodzinną od spółki, w której udziały mogą być przedmiotem egzekucji. Prawa fundatora w fundacji rodzinnej mają charakter niezbywalny. Nie podlegają więc sprzedaży, zajęciu ani wejściu do masy upadłości. Dzięki temu fundator może zachować uprawnienia wynikające ze statutu fundacji, nawet jeżeli wobec niego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne albo upadłościowe.

Ochronny charakter fundacji rodzinnej wzmacnia również jej odrębność prawna. Po wpisie do rejestru fundacja rodzinna staje się samodzielnym podmiotem. Posiada własny majątek i działa niezależnie od majątku prywatnego fundatora. Zarząd fundacji powinien prowadzić jej sprawy zgodnie z zasadami określonymi w statucie. 

Nie oznacza to jednak, że fundacja rodzinna chroni przed każdym ryzykiem w sposób absolutny. Zajęciu może podlegać konkretna wypłata należna fundatorowi albo beneficjentowi. Jeżeli fundator jest jednocześnie beneficjentem i przysługuje mu świadczenie z fundacji, wierzyciel może próbować skierować egzekucję do tej wypłaty. Sama fundacja i jej majątek pozostają jednak odrębne od majątku fundatora. 

Ponadto należy pamiętać, że fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za zobowiązania powstałe przed ustanowieniem fundacji. Wierzyciel może również podważyć wniesienie majątku do fundacji na podstawie skargi pauliańskiej. 

Istotne jest także to, że fundacja rodzinna odpowiada za własne zobowiązania swoim majątkiem. Fundator, członkowie rodziny ani beneficjenci nie odpowiadają osobiście za długi fundacji tylko dlatego, że są z nią związani. Działa to również w drugą stronę. Majątek fundacji rodzinnej nie powinien być automatycznie traktowany jak majątek prywatny fundatora lub beneficjentów.

Fundacja rodzinna może pomóc uporządkować i chronić majątek przed ryzykami związanymi z działalnością gospodarczą, długami osobistymi lub roszczeniami wierzycieli. Kluczowe znaczenie ma jednak dobre przygotowanie statutu. Ważne są też jasne zasady wypłaty świadczeń. To od nich zależy, jak fundacja będzie działać w praktyce i w jakim zakresie pozwoli ochronić majątek rodzinny.

Aspekt podatkowy często uzupełnia decyzję o utworzeniu fundacji rodzinnej, ale nie powinien być jej głównym powodem. Preferencje podatkowe związane z fundacją rodzinną należy traktować jako dodatkowy bonus dobrze zaprojektowanej struktury sukcesyjnej, a nie jako cel sam w sobie. Preferencje te mają bowiem służyć długoterminowemu utrzymaniu rodzinnych firm i majątku w rękach kolejnych pokoleń, a także zatrzymaniu kapitału i procesów sukcesyjnych w Polsce. Na fundacje rodzinne nie należy jednak patrzeć wyłącznie przez pryzmat korzystnego opodatkowania.

Autor:
Aleksandra Hofa

Artykuł Poznaj 5 powodów, dla których warto założyć fundację rodzinną pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Rejestr Fundacji Rodzinnych – dane fundacji rodzinnych

Kto prowadzi Rejestr Fundacji rodzinnych?

Rejestr Fundacji Rodzinnych jest prowadzony przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Jest to jedyny sąd rejestrowy właściwy dla fundacji rodzinnych w całej Polsce. To właśnie do tego sądu składa się m.in.:

1. wnioski o wpis fundacji rodzinnej do rejestru,
2. wnioski o zmianę danych w rejestrze,
3. wnioski o wydanie odpisów, wyciągów, zaświadczeń i informacji z rejestru.

Wszystkie wnioski dotyczące fundacji rodzinnych trafiają więc do jednego sądu. Jednocześnie rośnie zainteresowanie fundacjami rodzinnymi, a wraz z nim liczba składanych wniosków. To wpływa na wydłużający się czas rozpoznawania spraw przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim.

Czy Rejestr Fundacji Rodzinnych jest jawny? 

Rejestr Fundacji Rodzinnych jest jawny — każdy ma bowiem prawo otrzymywać odpisy, wyciągi, zaświadczenia oraz informacje z Rejestru Fundacji Rodzinnych. Każdy ma prawo uzyskać m.in. następujące dane z rejestru:

1) nazwę fundacji,

2) siedzibę fundacji i jej adres,

3) numer NIP i REGON,

4) wysokość funduszu założycielskiego,

5) dane członków organów fundacji.

Nie należy jednak utożsamiać jawności samego rejestru ze swobodnym dostępem do akt rejestrowych fundacji rodzinnej. Dostęp do dokumentów fundacji (np. statutu) ma jedynie ściśle określona grupa osób. Zaliczamy do nich fundatora, członków organu fundacji rodzinnej, beneficjentów oraz osoby mające interes prawny.

Jak rozporządzenie o cyfryzacji rejestru zmieni dostęp do danych fundacji?

Obecnie odpisy, wyciągi, zaświadczenia i informacje są wydawane w wyłącznie w formie papierowej. Od 29 lipca 2026 roku dokumenty te będą wydawane również w formie elektronicznej.

Co więcej, wnioski o odpisy, wyciągi, zaświadczenia i informacje będzie można składać w formie elektronicznej.

Najważniejsza zmiana dotyczy jednak dostępu do danych fundacji rodzinnych. Podstawowe dane fundacji mają być dostępne na stronie internetowej sądu rejestrowego. Będzie można je także pobrać samodzielnie jako wydruk komputerowy.

Jakie dane fundacji rodzinnych będą dostępne online?

Z punktu widzenia fundatorów i beneficjentów najważniejszy jest zakres danych z rejestru, które będą widoczne na stronie internetowej sądu.

Zgodnie z nowymi przepisami na stronie sądu mają być dostępne podstawowe dane fundacji rodzinnej. Będą to:

1. numer RFR,
2. nazwa fundacji rodzinnej,
3. siedziba fundacji rodzinnej,
4. numer REGON — jeżeli znajduje się w rejestrze,
5. numer NIP — jeżeli znajduje się w rejestrze.

Oznacza to, że na stronie sądu mają być udostępniane przede wszystkim dane pozwalające na identyfikację fundacji rodzinnej. 

Nie będą tam ujawniane dane poufne. W szczególności w internecie nie znajdziemy informacji o majątku fundacji, zasadach wypłaty świadczeń, sytuacji rodzinnej fundatora ani relacjach między beneficjentami.

Cyfryzacja zwiększy wygodę pozyskiwania danych z rejestru

Z perspektywy obrotu gospodarczego cyfryzacja rejestru jest dobrą zmianą. Kontrahenci, banki, notariusze i doradcy szybciej sprawdzą podstawowe dane fundacji. To może ułatwić prowadzenie spraw z udziałem fundacji rodzinnej. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy fundacja jest właścicielem udziałów, inwestorem albo właścicielem nieruchomości.

Elektroniczny dostęp do danych fundacji może też pomóc w ograniczeniu formalności. W wielu przypadkach nie będzie trzeba składać tradycyjnego wniosku do sądu tylko po to, aby uzyskać podstawowe dane.

Czy fundacja rodzinna nadal zapewnia poufność?

Nie należy przedstawiać fundacji rodzinnej jako konstrukcji całkowicie anonimowej, choć zakres dostępnych danych nie jest zbyt szeroki. Fundacja rodzinna jest osobą prawną wpisywaną do rejestru. Pewne informacje o niej są jawne, a po wejściu w życie nowych przepisów dostęp do części tych informacji będzie prostszy.

Fundacja rodzinna, podobnie jak spółki, podlega zgłoszeniu do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych, czyli CRBR. Rejestr ten jest jawny, dlatego każdy może sprawdzić informacje o beneficjentach rzeczywistych fundacji rodzinnej. W zgłoszeniach CRBR widoczne są też podstawowe dane z rejestru fundacji, takie jak numer RFR, nazwa, siedziba, NIP i REGON.

To oznacza, że cyfryzacja Rejestru Fundacji Rodzinnych nie zmienia zasadniczo poziomu bezpieczeństwa danych. Nie prowadzi też do ujawnienia zupełnie nowych kategorii informacji. Ma przede wszystkim ułatwić dostęp do danych, które i tak są jawne, oraz usprawnić pracę z rejestrem.

Czy nowe przepisy o cyfryzacji rejestru zwiększają ryzyko dla utraty prywatności?

Nowe przepisy nie oznaczają pełnej rewolucji w jawności fundacji rodzinnych. Rejestr był jawny już wcześniej. Zmienia się jednak sposób dostępu do danych z rejestru — i właśnie to może mieć największe znaczenie praktyczne.

Cyfryzacja rejestru zwiększy wygodę korzystania z danych z rejestru i sprawi, że fundacje rodzinne będą łatwiejsze do odnalezienia i weryfikacji. 

Jak cyfryzacja może wpłynąć na działanie sądu rejestrowego?

Cyfryzacja rejestru fundacji rodzinnych może usprawnić pracę sądu rejestrowego i prowadzonych postępowań rejestrowych. Część prostych spraw, takich jak wnioski o odpis, będzie można załatwić elektronicznie. Dzięki temu sąd może mieć więcej czasu na rozpoznawanie wniosków o wpis lub zmianę danych. Ostateczny efekt będzie jednak zależał od działania systemu, liczby spraw i organizacji pracy sądu.

Z punktu widzenia fundatorów może to być istotna zmiana. Jednym z praktycznych problemów związanych z fundacją rodzinną jest czas oczekiwania na wpis albo zmianę danych w rejestrze. Cyfryzacja może przyczynić się do skrócenia czasu postępowań rejestrowych dotyczących fundacji rodzinnych. Więcej na ten temat przeczytasz w naszym raporcie.

Autor:
Aleksandra Szyszkowska

Artykuł Cyfryzacja rejestru – czy dane fundacji rodzinnych nadal będą bezpieczne? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Artykuł Fundacje rodzinne po 3 latach – pobierz raport! pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Jednym z najczęściej pojawiających się kierunków inwestycyjnych pozostaje Hiszpania. To kraj atrakcyjny zarówno pod kątem apartamentów wakacyjnych, jak i nieruchomości przeznaczonych pod najem oraz długoterminową ochronę majątku rodzinnego. W praktyce pojawia się jednak istotne pytanie: czy fundacja rodzinna w organizacji może skutecznie nabyć nieruchomość w Hiszpanii? 

Czym jest fundacja rodzinna w organizacji?

Fundacja rodzinna w organizacji powstaje z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu. Na tym etapie fundacja nie jest jeszcze wpisana do rejestru fundacji rodzinnych. Ustawodawca przyznał jej jednak zdolność do działania w obrocie prawnym.

Zgodnie z art. 23 ust. 3 ustawy o fundacji rodzinnej: fundacja rodzinna w organizacji zarządza własnym majątkiem, może nabywać prawa i własność nieruchomości, jak również może zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana. Polskie przepisy wskazują więc, że fundacja rodzinna w organizacji może być stroną umowy sprzedaży nieruchomości.

Co z nabywaniem nieruchomości zagranicznych?

Polska ustawa nie ogranicza możliwości nabywania nieruchomości wyłącznie do terytorium Polski. Oznacza to, że fundacja rodzinna również na etapie organizacji może inwestować w aktywa zagraniczne, w tym nieruchomości położone w Hiszpanii. W praktyce należy jednak pamiętać, że sama możliwość wynikająca z polskiego prawa nie oznacza automatycznego uznania transakcji w hiszpańskich regulacjach. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że hiszpańskie instytucje nie będą znały konstrukcji polskiej fundacji rodzinnej. W konsekwencji fundacja rodzinna może być traktowana jako podmiot nietypowy, od którego wymaga się dodatkowych wyjaśnień i rozbudowanej dokumentacji.

Największy problem, czyli fundacja rodzinna „w organizacji”

W praktyce największe trudności rodzi właśnie etap „w organizacji” fundacji rodzinnej. Dla polskiego systemu prawnego fundacja taka ma zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań. Problem polega jednak na tym, że zagraniczne instytucje nie zawsze rozumieją konstrukcję podmiotu, który formalnie jeszcze nie został wpisany do rejestru. Może to powodować trudności na przykład przy otwieraniu rachunku bankowego, uzyskaniu zagranicznego numeru podatkowego, podpisywaniu aktu notarialnego, czy sprawdzaniu umocowania osób reprezentujących fundację.

Kto reprezentuje fundację rodzinną w organizacji?

To niezwykle istotna kwestia przy transakcjach zagranicznych. Ustawa o fundacjach rodzinnych stanowi, że fundację rodzinną w organizacji reprezentuje fundator lub pełnomocnik powołany przez fundatora albo w przypadkach wskazanych w ustawie – zarząd fundacji.

Przy nabywaniu nieruchomości w Hiszpanii szczególne znaczenie ma właściwe udokumentowanie reprezentacji. Notariusze działający za granicą często weryfikują zakres uprawnień osób podpisujących dokumenty. Z tego względu przy zakupie zagranicznej nieruchomości mogą być potrzebne dodatkowe dokumenty. Konieczne mogą być pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego, uchwały ze zgodą na transakcję albo opinie prawne dotyczące statusu fundacji rodzinnej.

Aspekty podatkowe i praktyczne

Zakup nieruchomości w Hiszpanii przez fundację rodzinną wymaga analizy polskich i hiszpańskich przepisów podatkowych. Dodatkowo fundacja powinna zadbać o odpowiednie postanowienia statutowe. Warto, aby statut wprost przewidywał możliwość inwestowania w nieruchomości zagraniczne oraz zarządzania zagranicznymi aktywami.

Inwestycje w nieruchomości fundacji rodzinnej w organizacji – podsumowanie 

Fundacja rodzinna w organizacji może co do zasady nabyć nieruchomość w Hiszpanii. Wynika to bezpośrednio z przepisów ustawy o fundacji rodzinnej. Przepisy dają fundacji rodzinnej zdolność do nabywania praw i własności nieruchomości jeszcze przed wpisem do rejestru.

W praktyce największym wyzwaniem nie jest jednak samo polskie prawo, lecz kwestie transgraniczne. Warto też rozważyć sam moment nabycia zagranicznej nieruchomości. Choć zakup nieruchomości przez fundację rodzinną w organizacji jest prawnie możliwy, to może generować dodatkowe komplikacje praktyczne i formalne. Z tego względu być może część inwestorów zdecyduje się poczekać z nabyciem nieruchomości na wpis fundacji do rejestru lub na nabycie nieruchomości do majątku prywatnego i późniejsze wniesienie jej do fundacji.

Autorzy:
Julia Dolna, Tomasz Rutkowski 

Artykuł Czy fundacja rodzinna w organizacji może nabyć nieruchomość w Hiszpanii? Czyli inwestycje fundacji rodzinnej w praktyce pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Granice udzielania pożyczek w fundacji rodzinnej

Pożyczki są często wykorzystywane do finansowania działalności spółek rodzinnych. Mogą też służyć wspieraniu beneficjentów i zarządzaniu płynnością. Kiedy udzielanie pożyczek przez fundację rodzinną mieści się w granicach działalności dozwolonej? A kiedy może prowadzić do negatywnych skutków?

Zgodnie z ustawą o fundacji rodzinnej fundacja może wykonywać działalność gospodarczą wyłącznie w zakresie wskazanym w art. 5 ustawy. Katalog ten ma charakter zamknięty. Oznacza to, że fundacja nie powinna prowadzić działalności gospodarczej, która w powyższym przepisie nie jest wymieniona. 

Pożyczka od fundacji rodzinnej

Wśród dozwolonych aktywności fundacji rodzinnej ustawodawca przewidział możliwość udzielania pożyczek, jednak wyłącznie określonym podmiotom. Fundacja rodzinna może udzielać pożyczek:

• spółkom kapitałowym, w których posiada udziały lub akcje,
• spółkom osobowym, w których uczestniczy jako wspólnik,
• swoim beneficjentom.

Pożyczki dla podmiotów spoza tej grupy będą traktowane jako działalność wykraczająca poza ustawowy zakres działalności fundacji rodzinnej.

Najczęściej spotykanym rozwiązaniem jest finansowanie przez fundację rodzinną spółek należących do rodzinnej struktury. Model ten jest szczególnie atrakcyjny w kontekście zarządzania płynnością i reinwestowania zysków. Co do zasady takie rozwiązanie mieści się w granicach działalności dozwolonej. Pod warunkiem że fundacja rzeczywiście ma status wspólnika lub akcjonariusza spółki.

Fundacja rodzinna może również udzielać pożyczek swoim beneficjentom. W praktyce często dotyczy to członków rodziny fundatora. Należy jednak pamiętać o bardzo istotnej kwestii — fundator nie zawsze automatycznie jest beneficjentem fundacji. Status beneficjenta powinien wynikać ze statutu fundacji. Jeżeli fundator nie został wskazany jako beneficjent, pożyczka udzielona mu przez fundację może zostać uznana za działalność niedozwoloną.

Konsekwencje udzielenia pożyczek przez fundację rodzinną poza zakresem dozwolonej działalności

Przekroczenie ustawowego zakresu działalności gospodarczej prowadzonej przez fundację rodzinną może prowadzić do poważnych skutków podatkowych. Dochody osiągnięte z działalności wykraczającej poza katalog z art. 5 ustawy mogą zostać objęte sankcyjną stawką CIT w wysokości 25%. Oznacza to utratę jednej z najważniejszych korzyści fundacji rodzinnej, czyli preferencyjnego opodatkowania.

Udzielenie pożyczki przez fundację rodzinną wymaga zachowania zasad odpowiadających realiom rynkowym. Nawet gdy czynność ta pozostaje zgodna z dopuszczalnym zakresem działalności fundacji rodzinnej. Dotyczy to przede wszystkim wysokości oprocentowania, terminów spłaty, zabezpieczeń czy zasad naliczania odsetek. Organy podatkowe mogą analizować, czy warunki pożyczki odpowiadają warunkom, jakie zaakceptowałyby podmioty niepowiązane.

W przeciwnym razie mogą pojawić się zarzuty dotyczące na przykład ukrytych świadczeń, nierynkowego transferu majątku lub naruszenia zasad cen transferowych. Istotne jest również posiadanie odpowiedniej dokumentacji dotyczącej udzielonych przez fundację rodzinną pożyczek. Ma to znaczenie zarówno dla zapewnienia ładu korporacyjnego w fundacji rodzinnej, jak i na wypadek ewentualnych kontroli urzędu skarbowego.

Najważniejsze kwestie, o których należy pamiętać przy udzielaniu pożyczek przez fundację rodzinną

Udzielanie pożyczek przez fundację rodzinną jest dopuszczalne, ale wyłącznie w granicach określonych przez ustawę. Fundacja rodzinna może finansować spółki kapitałowe lub osobowe, w których uczestniczy jako wspólnik lub akcjonariusz, a także swoich beneficjentów. Każde wyjście poza ten zakres może zostać uznane za działalność niedozwoloną i prowadzić do negatywnych konsekwencji podatkowych.

Nawet jeśli pożyczka ma zostać udzielona przez fundację rodzinną dozwolonym podmiotom, to i tak musi odpowiadać warunkom rynkowym. Istotne jest także przygotowanie kompletnej dokumentacji, obejmującej umowę pożyczki i wymagane uchwały. Należy także pamiętać o potencjalnych obowiązkach związanych z cenami transferowymi. Trzeba też mieć na względzie ryzyko zakwestionowania transakcji przez organy podatkowe jako ukrytego świadczenia. Odpowiednio zaprojektowany model finansowania pozwala jednak wykorzystać fundację rodzinną jako efektywne narzędzie zarządzania płynnością i majątkiem rodzinnym.

Autorzy:
Julia Dolna, Tomasz Rutkowski 

Artykuł Pożyczki w fundacji rodzinnej a dozwolona działalność fundacji rodzinnej pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Fundacja rodzinna a klauzula GAAR

Po pierwszych trzech latach działania fundacji rodzinnych pojawiły się już pierwsze stanowiska organów podatkowych,w szczególności opinie zabezpieczające i interpretacje indywidualne. Pokazują one, jak fiskus patrzy na transakcje z udziałem fundacji rodzinnych. Przede wszystkim wynika z nich, że organy podatkowe nie kwestionują samego wykorzystywania fundacji rodzinnej w transakcjach. Z punktu widzenia fiskusa dużo większe znaczenie ma, czy fundacja rodzinna faktycznie pełni funkcję sukcesyjną.

O klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania pisaliśmy szerzej w artykule: Czy należy obawiać się klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR) w przypadku korzystania z fundacji rodzinnej?

Dozwolona działalność fundacji rodzinnej

Warto zacząć od tego, że ustawa o fundacji rodzinnej wskazuje, jaką działalność mogą prowadzić fundacje rodzinne. Jeśli fundacja rodzinna prowadzi działalność w dozwolonym zakresie, może co do zasady korzystać ze zwolnienia z opodatkowania CIT.

Fundacje rodzinne mogą zbywać mienie, o ile nie zostało ono nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia. Fundacja nie powinna więc korzystać z preferencyjnych zasad podatkowych przy zbywaniu mienia, które zostało nabyte wyłącznie po to, aby je dalej sprzedać.

Ustawa przewiduje jednak wyjątek. Ograniczenie dotyczące zbywania mienia nie obejmuje m.in. udziałów i akcji w spółkach. Teoretycznie więc sprzedaż udziałów lub akcji przez fundację rodzinną mieści się w ustawowo dozwolonym zakresie działalności fundacji – nawet jeżeli te składniki majątku zostały nabyte przez fundację wyłącznie w celu ich odsprzedaży. Nie oznacza to jednak, że taka transakcja jest automatycznie bezpieczna podatkowo. Nadal może być oceniana z perspektywy ogólnej klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania, czyli GAAR.

Więcej o tym, jaką działalność może prowadzić fundacja rodzinna, pisaliśmy w artykule Fundacja rodzinna: Odpowiednia strategia biznesowa? Ograniczenia, ryzyka i korzyści.

Sprzedaż udziałów przez fundację rodzinną a klauzula GAAR

Coraz częściej transakcja M&A przebiega według następującego schematu: fundator zakłada fundację rodzinną i wnosi do niej udziały w spółce. Następnie to fundacja rodzinna sprzedaje udziały na rzecz osoby trzeciej.

Sama sprzedaż udziałów z wykorzystaniem fundacji rodzinnej nie oznacza automatycznie unikania opodatkowania. Ustawodawca obawia się natomiast instrumentalnego wykorzystywania fundacji rodzinnych wyłącznie w celu osiągnięcia korzyści podatkowych.

Celem fundacji rodzinnej powinno być przede wszystkim długoterminowe zarządzanie majątkiem i sukcesja, a nie jednorazowa korzyść podatkowa. Ryzyko zastosowania klauzuli GAAR rośnie więc wtedy, gdy fundacja rodzinna nie ma realnego celu sukcesyjnego albo gdy jej rola sprowadza się wyłącznie do pośrednictwa w sprzedaży udziałów.

Ryzykowne praktyki

W praktyce najwięcej wątpliwości budzą sytuacje, w których do sprzedaży udziałów dochodzi bezpośrednio po ich wniesieniu do fundacji. Ryzyko rośnie szczególnie wtedy, gdy fundator może swobodnie decydować o środkach ze sprzedaży, a pieniądze szybko trafiają do niego albo do innych beneficjentów fundacji.

Organy podatkowe zwracają też uwagę na to, czy fundator wnosi do fundacji tylko część majątku, a sam nadal prowadzi biznes. W ocenie fiskusa może to podważać cel sukcesyjny. Ryzyko rośnie więc wtedy, gdy trudno wykazać, że dana fundacja rodzinna służy sukcesji.

Fundacja powinna być narzędziem długoterminowego zarządzania majątkiem, a nie tylko pośrednikiem w sprzedaży udziałów. Cel fundacji powinien natomiast wynikać przede wszystkim z treści statutu i z faktycznego sposobu działania fundacji.

Problem pojawia się więc wtedy, gdy fundacja rodzinna wygląda tylko na pośrednika. Fiskus może uznać, że fundacja była potrzebna jedynie jako element transakcji i została instrumentalnie wykorzystana wyłącznie po to, aby uzyskać korzyść podatkową. 

Organy podatkowe badają więc całą sekwencję działań podjętych przez fundatorów fundacji rodzinnych, a także ich sytuację rodzinną i biznesową. Ogromne znaczenie ma obecnie również treść statutu fundacji. Dopiero całokształt okoliczności pozwala na ocenę konkretnej sytuacji. 

Uchwała Rady PUO a środki pozostawione w fundacji

Z praktycznego punktu widzenia istotne znaczenie ma uchwała Rady do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania z 29 maja 2025 r. Sprawa dotyczyła fundacji rodzinnej, do której wniesiono akcje, a następnie zostały one sprzedane przez fundację.

Uchwała Rady PUO pokazuje, że przy ocenie takich działań znaczenie ma nie tylko samo wniesienie akcji do fundacji rodzinnej i ich późniejsza sprzedaż, ale także to, co stało się ze środkami po sprzedaży.

Za szczególnie ryzykowną Rada uznała sytuację, w której środki pochodzące ze sprzedaży zostały wypłacone beneficjentowi bez wcześniejszego podjęcia działań inwestycyjnych. W takiej sytuacji fundacja rodzinna może wyglądać jak narzędzie wykorzystane wyłącznie do przeprowadzenia transakcji na korzystniejszych zasadach podatkowych. 

Inaczej może wyglądać sytuacja, w której środki pozostają w fundacji rodzinnej i są inwestowane albo przechowywane przez fundację w ramach długoterminowego zarządzania majątkiem. Samo pozostawienie pieniędzy w fundacji nie daje oczywiście pełnego bezpieczeństwa. Jest jednak ważnym argumentem za tym, że fundacja rzeczywiście realizuje cel sukcesyjny, a nie została powołana tylko na potrzeby jednej transakcji.

W praktyce oznacza to, że po sprzedaży udziałów albo akcji bardzo ważne jest dalsze zachowanie fundacji. Jeżeli środki są szybko wypłacane fundatorowi albo beneficjentom, ryzyko GAAR rośnie. Jeżeli natomiast zostają w fundacji i są wykorzystywane zgodnie ze statutem, łatwiej bronić tezy, że fundacja działa jako długoterminowe centrum zarządzania majątkiem rodzinnym.

Kiedy transakcja z fundacją rodzinną może być bezpieczniejsza?

Z wydanych dotychczas interpretacji, opinii zabezpieczających oraz stanowisk dotyczących GAAR można wyciągać już pewne wnioski. Należy jednak pamiętać, że praktyka w tym zakresie wciąż się kształtuje.

Ryzyko spada, jeśli transakcja ma się odbyć dopiero w dalszej przyszłości. Samo wniesienie udziałów do fundacji rodzinnej nie oznacza jeszcze unikania opodatkowania. Możliwość pobierania przez fundację dywidend była przecież jednym z podstawowych celów fundacji rodzinnej.

Ważne jest to, czy na moment wniesienia udziałów lub akcji znany jest już nabywca i warunki sprzedaży. Jeśli sprzedaż jest już faktycznie uzgodniona, a fundacja pojawia się dopiero na końcowym etapie transakcji, ryzyko jest większe. 

Znaczenie statutu fundacji rodzinnej

Jeśli dojdzie do transakcji, istotne znaczenie ma treść statutu. Jego treść powinna potwierdzać, że fundacja ma realny cel sukcesyjny i nie została wykorzystana tylko jako pośrednik.

Więcej o tym, co powinien regulować statut fundacji rodzinnej, pisaliśmy w artykule Co powinien zawierać statut fundacji rodzinnej?

Po pierwsze, ze statutu powinno wynikać, w jakim celu powstała fundacja. Ważne są zwłaszcza: sukcesja międzypokoleniowa, ochrona majątku przed rozdrobnieniem i długoterminowe inwestowanie, ponieważ są to cele, którym przyświecało wprowadzenie tego narzędzia do polskiego systemu prawnego. 

Istotnym ryzykiem jest pełna dowolność i samodzielność działań fundatora. Dobry statut powinien przyznawać kompetencje również innym organom fundacji oraz określać ograniczenia fundatora. Dodatkowo statut powinien precyzyjnie określaćrodzinny krąg beneficjentów fundacji. Statut powinien również uwzględniać zasady zarządzania fundacją po śmierci fundatora. 

Istotne są również precyzyjnie określone zasady wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów oraz zasady dysponowania zyskiem fundacji. 

Praktyczne finansowe konsekwencje zastosowania GAAR

Znaczenie statutu i rzeczywistego celu fundacji rodzinnej widać szczególnie dobrze wtedy, gdy przełoży się ryzyko GAAR na konkretne liczby.

Zastosowanie klauzuli GAAR może mieć bardzo konkretne skutki finansowe. Zgodnie z art. 119a Ordynacji podatkowej organ podatkowy może określić skutki podatkowe tak, jakby podatnik dokonał czynności odpowiedniej, czyli takiej, którą – zdaniem organu – należało wybrać, gdyby podatnik nie działał przede wszystkim dla korzyści podatkowej.

W przypadku fundacji rodzinnej może to oznaczać, że organ pominie sprzedaż udziałów przez fundację i potraktuje transakcję tak, jakby udziały sprzedała bezpośrednio osoba fizyczna. 

Przykład

Osoba fizyczna wnosi do fundacji rodzinnej udziały w spółce, a fundacja sprzedaje je za 20 mln zł. Dla uproszczenia przyjmijmy, że cały przychód ze sprzedaży jest jednocześnie dochodem. Następnie fundacja wypłaca beneficjentowi świadczenie odpowiadające całemu dochodowi ze sprzedaży.

W modelowym rozliczeniu fundacja rodzinna zapłaciłaby 15% CIT od wypłacanego świadczenia, czyli 3 000 000 zł. Wypłata świadczeń z fundacji rodzinnej jest bowiem opodatkowana po stronie fundacji 15% CIT.

Jeżeli jednak po 4 latach organ podatkowy uznałby, że do transakcji należy zastosować klauzulę GAAR, mógłby przyjąć, że czynnością odpowiednią była bezpośrednia sprzedaż udziałów przez osobę fizyczną. W takim wariancie osoba fizyczna mogłaby mieć do zapłaty:

• 3 800 000 zł PIT – 19% od dochodu ze sprzedaży udziałów w wysokości 20 mln zł,
• 760 000 zł daniny solidarnościowej – 4% od nadwyżki ponad 1 mln zł, czyli od 19 mln zł,
• 2 500 000 zł dodatkowego zobowiązania podatkowego – 10% od pierwszych 15 mln zł podstawy oraz 20% od nadwyżki ponad 15 mln zł,
• około 1 915 000 zł odsetek – przy bardzo uproszczonym założeniu, że zaległość podatkowa wynosi 4 560 000 zł, odsetki są liczone przez 4 lata, a stawka odsetek wynosi 10,5% rocznie.

Łącznie daje to około 8 975 000 zł dodatkowego obciążenia po stronie osoby fizycznej. Do tego dochodzi istotny problem praktyczny. Wcześniej zapłacony 15% CIT od świadczenia obciąża fundację rodzinną, a nie osobę fizyczną. Naszym zdaniem osoba fizyczna nie mogłaby więc automatycznie zaliczyć tego podatku na poczet własnego PIT, daniny solidarnościowej, dodatkowego zobowiązania podatkowego ani odsetek. W efekcie wcześniejsza wypłata środków z fundacji może nie tylko nie zabezpieczyć podatnika, ale dodatkowo zwiększyć ekonomiczny koszt całej operacji.

Ten przykład pokazuje, że instrumentalne wykorzystanie fundacji rodzinnej wyłącznie w celu przeprowadzenia określonej transakcji, a nie w celach sukcesyjnych, może nieść za sobą poważne konsekwencje podatkowe. Ryzyko zastosowania klauzuli GAAR rośnie szczególnie wtedy, gdy środki ze sprzedaży są od razu wypłacane fundatorowi albo beneficjentom.

Każda transakcja wymaga zatem indywidualnej analizy całej struktury, treści statutu, zasad wypłat i rzeczywistego sposobu działania fundacji.

Podsumowanie

Fundacja rodzinna może więc być bezpiecznym uczestnikiem transakcji, ale nie wtedy, gdy jest jedynie narzędziem do osiągnięcia korzyści podatkowej. Kluczowe znaczenie ma realny cel sukcesyjny, dobrze przygotowany statut i sposób wykorzystania środków ze sprzedaży.

Im bardziej fundacja działa jak długoterminowe centrum zarządzania majątkiem rodzinnym, tym łatwiej bronić jej roli w transakcji. Jeśli fundacja działa jak pośrednik powołany pod konkretną sprzedaż, ryzyko jest większe. Organy podatkowe mogą wtedy zakwestionować strukturę na podstawie klauzuli GAAR. 

Autorzy:
Marta Błotny-Błaszak, Paweł Krzemiński

Artykuł GAAR a fundacja rodzinna – czy transakcja w ramach fundacji rodzinnej może być bezpieczna? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Czym jest dział spadku?

Dział spadku to etap, w którym majątek spadkowy jest dzielony między spadkobierców na przykład przez przyznanie konkretnych składników jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych. Aby jednak taki dział był prawidłowy, najpierw trzeba ustalić, co rzeczywiście wchodzi do spadku. 

Dlaczego podział majątku wspólnego małżonków ma znaczenie dla sprawy spadkowej? 

W małżeństwie, w którym obowiązuje wspólność majątkowa małżeńska, wiele składników nabywanych w czasie trwania małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego. Może to być mieszkanie, środki pieniężne, samochód czy inne składniki majątkowe. 

Kluczowe jest więc odróżnienie majątku wspólnego małżonków od majątku spadkowego.

Majątek wspólny to składniki zgromadzone w czasie trwania małżeństwa, natomiast spadek obejmuje tylko prawa i obowiązki należące do zmarłego. Jeżeli dany składnik był objęty wspólnością ustawową, do spadku wchodzi zasadniczo nie cały składnik majątku, lecz udział zmarłego małżonka w tym majątku.

Dlatego przed działem spadku trzeba ustalić, które składniki należały do majątku wspólnego, jakie były udziały małżonków oraz czy istnieją roszczenia z tytułu nakładów, wydatków lub innych przesunięć między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi.

Innymi słowy, nie można prawidłowo podzielić spadku, dopóki nie zostanie ustalone, co faktycznie podlega podziałowi. 

Dziedziczenie po rodzicach i pytanie o podział majątku wspólnego 

Sprawa rozpoznawana przez Sąd Najwyższy dotyczyła dziedziczenia po rodzicach, których majątek był objęty wspólnością majątkową małżeńską. Najpierw zmarła matka, po której spadek nabyli mąż, syn i córka – każde po 1/3, zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego. Kilka miesięcy później zmarł ojciec, a spadek po nim przypadł w całości synowi na podstawie testamentu. W rezultacie syn uzyskał łącznie 5/6 udziału w spadku po rodzicach a córka 1/6. 

Córka wystąpiła o dział spadku. Zaproponowała, aby brat otrzymał zasadniczo wszystkie składniki majątku, a w zamian spłacił ją odpowiednią kwotą. Po rozstrzygnięciu córka złożyła apelację, ponieważ oczekiwała wyższej kwoty.

Sąd Okręgowy rozpoznający apelację powziął wątpliwość, czy w takiej sytuacji konieczne jest wcześniejsze albo równoczesne przeprowadzenie podziału majątku wspólnego małżonków. Pytanie dotyczyło zwłaszcza przypadku, w którym oboje małżonkowie już nie żyją, a uczestnicy postępowania nie zgłaszają roszczeń z tytułu nakładów, wydatków lub innych przesunięć majątkowych. 

Uchwała Sądu Najwyższego z 1972 r. nadal aktualna

Sąd Najwyższy odwołał się do utrwalonego stanowiska wynikającego m.in. z uchwały z 2 marca 1972 r., sygn. III CZP 100/71. Zgodnie z tym poglądem dział spadku obejmującego udział w majątku wspólnym wymaga wcześniejszego albo jednoczesnego podziału tego majątku.

Po ustaniu wspólności ustawowej, na przykład wskutek śmierci jednego z małżonków albo rozwodu, udziały małżonków w majątku wspólnym są co do zasady równe. W określonych sytuacjach możliwe jest jednak żądanie ustalenia nierównych udziałów. Możliwe są także rozliczenia nakładów, wydatków i innych świadczeń pomiędzy majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi małżonków.

Dopóki kwestie te nie zostaną rozstrzygnięte we właściwym postępowaniu, sąd nie ma pełnej wiedzy umożliwiającej ustalenie skład i wartość spadku.

Brak zgłoszonych roszczeń nie zawsze pozwala pominąć podział majątku wspólnego

Na tym tle Sąd Najwyższy wskazał, że sam brak twierdzeń uczestników o nakładach, wydatkach lub innych świadczeniach nie oznacza jeszcze, że można pominąć podział majątku wspólnego. Dopiero prawomocne rozstrzygnięcie tej kwestii zamyka drogę do ich dalszego dochodzenia w tym zakresie.

W praktyce oznacza to, że sąd nie powinien zakładać, że podział majątku wspólnego nie wpłynie na wynik sprawy tylko dlatego, że strony na początku nie zgłaszają dodatkowych roszczeń. Roszczenia dotyczące nakładów, wydatków lub innych świadczeń mogą mieć znaczenie dla ustalenia wartości majątku oraz zakresu praw przysługujących spadkobiercom.

Co, jeżeli oboje małżonkowie już nie żyją?

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na istotną okoliczność. Po śmierci obojga małżonków co do zasady nie prowadzi się już postępowania zmierzającego do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, jeżeli kwestia ta nie została wcześniej prawomocnie rozstrzygnięta. 

Nie oznacza to jednak, że w każdej takiej sytuacji można automatycznie pominąć podział majątku wspólnego. Nadal konieczne może być ustalenie, które składniki należały do majątku wspólnego małżonków i jaka część tego majątku wchodzi do spadku po każdym z nich. 

Kiedy możliwy jest dział spadku bez wcześniejszego podziału majątku wspólnego? 

Od ogólnej zasady istnieją wyjątki. Dział spadku bez wcześniejszego podziału majątku wspólnego jest dopuszczalny wyjątkowo, w szczególności gdy:

1. kwestia nierównych udziałów oraz rozliczenia nakładów i wydatków została już prawomocnie rozstrzygnięta,
2. kwestie majątkowe między małżonkami zostały prawomocnie przesądzone w innym postępowaniu,
3. dział spadku ma charakter częściowy i nie obejmuje składników pochodzących z majątku wspólnego małżonków.

Trzeci wyjątek może mieć istotne znaczenie praktyczne. Jeżeli pełny dział spadku wymaga wcześniejszego podziału majątku wspólnego, strony mogą wnioskować właśnie o częściowy dział spadku. Pozwoli to na szybszy podział przez sąd tych składników majątku, które nie są objęte majątkiem wspólnym małżonków. 

Co to oznacza dla spadkobierców? 

Dla spadkobierców najważniejszy wniosek jest taki, że sprawa o spadek po małżonkach może wymagać szerszego spojrzenia, niż samo ustalenie kręgu spadkobierców. Jeżeli zmarły pozostawał w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, trzeba sprawdzić, czy składniki majątku, które mają zostać podzielone, należały do majątku wspólnego. 

Jeżeli tak było, konieczny może być wcześniejszy albo równoczesny podział majątku wspólnego. Dopiero po takim ustaleniu sąd może prawidłowo określić skład i wartość spadku, a następnie dokonać działu spadku między uprawnionych.

W praktyce dotyczy to szczególnie spraw po rodzicach, którzy przez wiele lat pozostawali w małżeńskiej wspólności ustawowej. Mieszkanie, oszczędności czy wyposażenie mieszkania często stanowią majątek wspólny małżonków, a nie wyłączny majątek jednego z nich. 

Nie wystarczy więc samo wskazanie udziałów spadkowych poszczególnych spadkobierców. Trzeba jeszcze ustalić, jaka część majątku w ogóle należała do zmarłego i mogła wejść do spadku. Ma to bezpośrednie znaczenie dla wartości udziałów oraz wysokości ewentualnych spłat. 

Podsumowanie 

Postanowienie Sądu Najwyższego z 8 maja 2026 r., sygn. III CZP 28/25, potwierdza aktualność wcześniejszej linii orzeczniczej. Jeżeli w skład spadku wchodzi udział zmarłego małżonka w majątku wspólnym, co do zasady przed działem spadku trzeba przeprowadzić podział majątku wspólnego albo zrobić to równocześnie w tym samym postępowaniu. 

Wyjątki dotyczą przede wszystkim sytuacji, gdy kwestie udziałów i rozliczeń zostały już prawomocnie rozstrzygnięte albo gdy przeprowadzany jest tylko częściowy dział spadku, który nie obejmuje składników pochodzących z majątku wspólnego małżonków.

Najprościej mówiąc, zanim sąd podzieli spadek po małżonkach, musi być jasne, jaka część majątku rzeczywiście należała do zmarłego i może zostać odziedziczona. 

Daria Kisielewska

Artykuł Spadek po małżonkach. Kiedy konieczny jest wcześniejszy podział majątku wspólnego? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Nowelizacja prawa spadkowego – dwa niezależne projekty zmian w kodeksie cywilnym

Obecnie trwają prace nad nowelizacją przepisów o testamentach szczególnych. Aby dostosować przepisy, sporządzono dwa niezależne projekty o zmianie Kodeksu cywilnego. 

Pierwsza propozycja projektu pojawiła się jeszcze w 2022 roku (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów – UD448). Na jego podstawie przygotowano projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeksu cywilnego oraz ustawy – Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 24 kwietnia 2024 roku (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów – UD30), który jest obecnie na etapie opiniowania oraz konsultacji.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego jednocześnie przeanalizowała propozycje przedstawione w projekcie z 2024 roku i uwzględniając uwagi zgłoszone w toku konsultacji społecznych do projektu z 2024 roku, przygotowała drugi, odrębny projekt. 

Szczególne formy testamentu – planowane zmiany w prawie spadkowym

W projektach zmian przewidziano m.in. likwidację niektórych dotychczasowych szczególnych form testamentu. Ustawodawca zmierza w ten sposób do uproszczenia katalogu form testamentu oraz dostosowania go do współczesnych realiów. Zmiany mają także ograniczyć ryzyko sporów między spadkobiercami co do ważności pozostawionych testamentów.

Likwidacja testamentu alograficznego

Projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewiduje całkowitą likwidację testamentu allograficznego. Likwidacji tej formy testamentu nie obejmuje jednak projekt z 2024 roku (UD30). 

Przy testamencie allograficznym spadkodawca składa swoje oświadczenie w przedmiocie ostatniej woli w obecności dwóch świadków. Ponadto oświadczenie powinno zostać złożone przed odpowiednim organem (np. wójtem, marszałkiem województwa, sekretarzem gminy czy kierownikiem urzędu stanu cywilnego).

Następnie urzędnik spisuje protokół i odczytuje go spadkodawcy w obecności świadków. W dalszej kolejności dokument jest podpisywany przez spadkodawcę, świadków i osobę przyjmującą oświadczenie.

W praktyce testament allograficzny jest wykorzystywany jednak bardzo rzadko. Przede wszystkim niewiele osób ma świadomość o istnieniu takiej formy testamentu. Jednocześnie w obecnych realiach społecznych, dużo łatwiej od testamentu allograficznego jest sporządzić testament w formie aktu notarialnego. W rezultacie przyczyny, które kiedyś uzasadniały utrzymywanie tej formy, w dużej mierze przestały istnieć.

Zwrócić należy także uwagę na liczne problemy związane z testamentem allograficznym. Osoby, przed którymi jest on sporządzany, często nie mają wykształcenia prawniczego i nie znają ustawowych wymogów formalnych testamentu allograficznego. Sprzyja to popełnianiu błędów przy sporządzaniu protokołu, co w konsekwencji może prowadzić do nieważności składanego oświadczenia i sporów między spadkobiercami.

Likwidacja testamentu podróżnego 

Obydwa projekty przewidują również likwidację testamentu podróżnego, gdyż w praktyce ta forma testamentu nie jest zbyt często wykorzystywana. Sporządzenie testamentu w czasie podróży jest obecnie niemal niemożliwe – przewoźnicy i ich pracownicy nie są zwykle przygotowani do spisania testamentu podróżnego. W rezultacie projektodawcy zdecydowali się uprościć przepisy prawa spadkowego i całkowicie zlikwidować testamenty podróżne. 

Testament ustny jako szczególna forma testamentu 

Testament ustny wciąż jest najczęściej stosowaną formą testamentu szczególnego, mimo że od lat budzi on wiele wątpliwości. Często pojawiają się bowiem problemy dowodowe, a także ryzyka wystąpienia nadużyć, np. w postaci sfałszowania treści testamentu. Z tego względu od dawna postulowano zmianę art. 952 k.c., a nawet całkowite zniesienie ustnej formy testamentu.

Na razie nie zdecydowano się jednak na likwidację testamentu ustnego. Projektodawcy uznali, że w nagłych, wyjątkowych sytuacjach spadkodawca powinien mieć możliwość skutecznego wyrażenia swojej ostatniej woli. 

Kiedy można skorzystać z testamentu ustnego?

Celem projektowanych zmian jest m.in. ograniczenie stosowania testamentu ustnego wyłącznie do szczególnych przypadków i uniemożliwienie korzystania z niego wtedy, gdy sporządzenie testamentu własnoręcznego lub notarialnego jest możliwe. 

Obydwa projekty dopuszczają możliwość skorzystania z testamentu ustnego jedynie, gdy łącznie spełnione zostaną dwie przesłanki:

• występują nadzwyczajne, nagłe okoliczności uniemożliwiające lub poważnie utrudniające sporządzenie testamentu zwykłego, oraz
• istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy.

W projektach nie zawarto definicji sytuacji nadzwyczajnych. Można jednak przyjąć, że nadzwyczajną okolicznością może być np. powódź, pandemia, poważny wypadek komunikacyjny, atak terrorystyczny czy działania zbrojne. Z całą pewnością katalog tych okoliczności jest otwarty. 

Projektowane zmiany są wyrazem odejścia od dotychczasowego modelu, w którym wystarczało spełnienie tylko jednego z powyższych warunków.

Stwierdzanie treści testamentu ustnego – jakie zmiany przyniesienie nowelizacja prawa spadkowego?

Projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewiduje całkowite odejście od możliwości ustalania treści testamentu ustnego wyłącznie na podstawie zeznań świadków. Zmiana ta ma zmniejszyć ryzyko fałszerstw i zwiększyć bezpieczeństwo prawne spadkobierców.

Nowe przepisy będą wymagały sięgania po bardziej wiarygodne sposoby utrwalenia treści testamentu. Jednym z nich może być pisemny protokół sporządzony i podpisany zgodnie z wymogami ustawy. Ma to ułatwić prowadzenie postępowań spadkowych i uczynić je bardziej przejrzystymi.

Istotna zmiana dotyczy także zasad podpisywania pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego. Dotąd dokument mógł być podpisany albo przez spadkodawcę i dwóch świadków, albo tylko przez wszystkich świadków. Taki model sprzyjał m.in. antydatowaniu dokumentów i „potwierdzaniu” oświadczeń rzekomo złożonych tuż przed śmiercią testatora.

Aby wyeliminować te ryzyka, projekt jednoznacznie wskazuje, że pismo musi zawierać podpis spadkodawcy. Wymóg ten pełni kilka istotnych funkcji:

• potwierdza, że spadkodawca zapoznał się z treścią dokumentu i miał możliwość jej zweryfikowania,
• umożliwia biegłym ocenę autentyczności podpisu,
• ogranicza możliwość sporządzania dokumentu dopiero po śmierci testatora.

Projekt Komisji Kodyfikacyjnej zakłada zatem, że pismo powinno powstać niezwłocznie po złożeniu oświadczenia, jeszcze za życia spadkodawcy. Najpierw dokument podpisuje spadkodawca, a dopiero potem – co najmniej trzech świadków, nawet jeśli nastąpi to już po jego śmierci.

Nieco inne zmiany w ustawie przewiduje projekt z 2024 roku (UD30). Projekt zakłada bowiem, że treść oświadczenia spadkodawcy powinna zostać spisana niezwłocznie przez jednego ze świadków. Nie powinno to jednak nastąpić później niż w ciągu miesiąca od jego złożenia. W piśmie trzeba wskazać miejsce i datę złożenia oświadczenia oraz sporządzenia dokumentu, a także okoliczności, które uzasadniają sporządzenie testamentu ustnego. Dokument powinien być podpisany przez spadkodawcę i dwóch świadków albo przez wszystkich świadków.

Jeżeli treść testamentu nie zostanie spisana przed otwarciem spadku, jej ustalenie będzie się mogło odbyć wyłącznie na podstawie zgodnych zeznań świadków złożonych przed sądem. Termin na złożenie takich zeznań ma wynosić trzy miesiące od otwarcia spadku (obecnie jest to sześć miesięcy). W sytuacji, gdy jest wiele świadków, a przesłuchanie jednego lub kilku z okaże się niemożliwe, sąd będzie mógł oprzeć się na zeznaniach dwóch świadków. Zasadą pozostanie jednak, że w miarę możliwości należy przesłuchać wszystkich świadków.

Celem zmian jest wyraźne oddzielenie momentu sporządzenia testamentu i późniejszego stwierdzenia jego treści. Stwierdzenie treści testamentu na piśmie jest możliwe tylko za życia spadkodawcy. Natomiast po jego śmierci treść testamentu może potwierdzić już tylko sąd. Planowane zmiany przepisów mają uporządkować dotychczasowe procedury i zwiększyć bezpieczeństwo prawne spadkobierców.

Testament ustny audiowizualny jako szczególna forma testamentu

Projekt nowelizacji wprowadza nowy sposób stwierdzania treści testamentu ustnego – za pomocą nagrania audiowizualnego. Oświadczenie woli złożone ustnie w obecności świadków będzie można nagrać urządzeniem rejestrującym obraz i dźwięk np. telefonem.

Celem tej regulacji jest zwiększenie pewności dowodowej i ograniczenie ryzyka fałszowania testamentów ustnych. Nagranie ma pozwolić na dokładne odtworzenie treści testamentu oraz weryfikację osób biorących udział w czynności.

Nagranie musi umożliwiać identyfikację:

• spadkodawcy oraz
• co najmniej trzech świadków obecnych przy składaniu oświadczenia.

Nie jest konieczne podawanie imion i nazwisk na nagraniu. Wystarczy, aby tożsamość osób dało się ustalić na podstawie ich wyglądu, głosu czy pełnionej funkcji. Obowiązkową obecność świadków przy testamencie audiowizualnym przewidziano wyłącznie w projekcie Komisji Kodyfikacyjnej. Projekt ustawy z 2024 roku (UD30) nie wymaga natomiast obecności żadnych świadków.

Obydwa projekty ustawy o zmianie Kodeksu cywilnego przewidują, że nagranie audiowizualne będzie równoważne z pismem podpisanym przez spadkodawcę. W praktyce można się spodziewać, że w nagłych sytuacjach nagranie będzie częściej wybieranym sposobem utrwalenia testamentu ustnego.

Warto zwrócić uwagę, iż w projektach przewidziano różne terminy przekazania nagrania:

• zgodnie z założeniami projektu z 2024 roku (UD30) nagranie trzeba przekazać do sądu spadku w ciągu miesiąca od złożenia oświadczenia, a po śmierci spadkodawcy – w ciągu trzech miesięcy od tej chwili;
• zgodnie z założeniami projektu Komisji Kodyfikacyjnej nagranie należy przekazać do notariusza lub sądu spadku w terminie trzech miesięcy od dnia otwarcia spadku.

Wprowadzenie testamentu audiowizualnego jest bez wątpienia ważnym krokiem w kierunku unowocześnienia prawa spadkowego. Należy jednak pamiętać, iż możliwość skorzystania z testamentu ustnego audiowizualnego jest dopuszczalna tylko w nadzwyczajnych sytuacjach. Testament audiowizualny nie jest samodzielną, „zwykłą” formą testamentu, a jedynie nowym sposobem utrwalenia oświadczenia woli w ramach testamentu szczególnego, gdy sporządzenie testamentu własnoręcznego lub notarialnego jest niemożliwe lub poważnie utrudnione.

Kto może być świadkiem testamentów szczególnych?

Zarówno projekt z 2024 roku (UD30), jak i projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewidują istotne zmiany w katalogu osób, które mogą być świadkami testamentów szczególnych.

Projekt zmian Komisji Kodyfikacyjnej doprecyzowuje przede wszystkim, kim w ogóle jest świadek testamentu. To osoba, która: jest obecna przy składaniu oświadczenia woli, wie, że spadkodawca sporządza testament i rozumie treść jego oświadczenia. Definicja zawarta w projekcie ustawy z góry wyklucza zatem osoby, które:

• nie zdają sobie sprawy, że biorą udział w sporządzeniu testamentu
• albo nie rozumieją, co spadkodawca mówi.

Projekt Komisji zakłada również, że świadkiem nie może być w szczególności:

• osoba, która nie widzi lub nie słyszy w takim stopniu, że nie jest w stanie odebrać treści oświadczenia spadkodawcy,
• osoba, która nie ukończyła 16 roku życia,
• osoba, która ze względu na ułomności intelektualne nie jest w stanie zrozumieć treści testamentu.

Jednocześnie projekt odchodzi od dotychczasowych, sztywnych wyłączeń. Świadkiem może być np. osoba niema albo osoba, która nie potrafi pisać. Wystarczy, że dana osoba rozumie oświadczenie spadkodawcy i może pomóc w jego utrwaleniu (np. w postaci nagrania).

Zmiany w prawie spadkowym a bezstronność świadka

Obydwa projekty obejmują zmiany przepisów dotyczące bezstronności świadka. Świadkiem nie może być bowiem osoba posiadająca oczywisty interes w treści testamentu.

Projekt z 2024 roku (UD30) oraz projekt Komisji Kodyfikacyjnej, zakładają że świadkiem co do zasady nie może być:

• osoba, która otrzymuje jakąkolwiek korzyść z testamentu,
• małżonek, były małżonek, a także osoba pozostająca lub pozostająca w przeszłości we wspólnym pożyciu (konkubinat) z osobą, która ma otrzymać korzyść z testamentu,
• krewni i powinowaci beneficjenta (np. dzieci, rodzice, rodzeństwo, kuzynostwo) oraz osoby z nim przysposobione – do czwartego stopnia pokrewieństwa,
• krewni osoby, która żyje w konkubinacie lub w stosunku przysposobienia z beneficjentem – również do czwartego stopnia.

Istotne ograniczenia wprowadzono również w przypadku gdy spadkobiercą jest osoba prawna (np. spółka z o.o.). W takiej sytuacji świadkiem nie mogą być także osoby powiązane z tym podmiotem, tj. osoby, których rola, funkcja lub interes może budzić wątpliwości co do ich bezstronności.

Podsumowanie nowelizacji prawa spadkowego

Planowana nowelizacja przepisów spadkowych powinna zwiększyć pewność co do ważności testamentów, ograniczyć pole do nadużyć i sporów między spadkobiercami oraz lepiej dostosować prawo do współczesnych realiów. Warto śledzić dalsze etapy prac legislacyjnych, które mogą zakończyć się już w 2026 roku!

Aleksandra Szyszkowska

Artykuł Jak zmienią się szczególne formy testamentu? Przegląd projektu zmian w prawie spadkowym pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Artykuł Fundacja rodzinna 2026 r. – jak działa i dlaczego zyskuje na znaczeniu? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.