Spis treści
Fundacją rodzinną coraz częściej interesują się przedsiębiorcy i właściciele firm rodzinnych. Rozważają ją osoby, które chcą dobrze zaplanować przekazanie majątku bliskim. Nie jest to jednocześnie rozwiązanie tylko dla największych biznesów, choć w praktyce fundacja rodzinna najczęściej okazuje się najbardziej efektywna dla przedsiębiorstw o odpowiedniej skali majątku i poziomie złożoności działalności.
W klasycznym modelu dziedziczenia majątek przechodzi na konkretne osoby. Często prowadzi to do jego podziału, konfliktów między spadkobiercami, problemów z zarządzaniem firmą albo konieczności sprzedaży części aktywów. Fundacji rodzinnej można natomiast powierzyć cały majątek. Dzięki temu nie zostaje on rozdrobniony, ale nadal może służyć beneficjentom zgodnie z wolą fundatora.
Właśnie dlatego warto wiedzieć, czym jest fundacja rodzinna i jakie korzyści może dać dobrze przygotowane założenie fundacji rodzinnej. Nie należy jej jednak traktować jako uniwersalnego rozwiązania dla każdej rodziny. Jest to narzędzie, które może być bardzo pomocne w określonych sytuacjach. Jeżeli ktoś chce zadbać o majątek, sukcesję, beneficjentów i przyszłość firmy, powinien rozważyć założenie fundacji rodzinnej. Kluczowe znaczenie ma przy tym odpowiednie przygotowanie całego procesu, w tym statutu, zasad zarządzania, wypłaty świadczeń oraz późniejszej rejestracji.
Poniżej przedstawiamy 5 powodów, dla których warto założyć fundację rodzinną.
Przy planowaniu zasad działania fundacji szczególne znaczenie ma statut. Więcej o tym, co warto w nim uregulować, piszemy w artykule: Statut fundacji rodzinnej – 5 kwestii, które warto w nim uregulować.
1. Ochrona integralności majątku fundacji rodzinnej
Pierwszym powodem, dla którego warto rozważyć fundację rodzinną, jest ochrona majątku przed podziałem. W standardowym modelu dziedziczenia majątek po śmierci spadkodawcy trafia do spadkobierców. Jeżeli jest ich kilku, mogą pojawić się problemy. Dotyczy to zwłaszcza podziału udziałów, nieruchomości czy kwestii dalszego prowadzenia firmy.
Fundacji rodzinnej można powierzyć najważniejsze składniki majątku, takie jak nieruchomości, akcje, udziały, środki pieniężne czy inne aktywa. Majątek wniesiony do fundacji rodzinnej staje się majątkiem fundacji, a nie poszczególnych osób. Beneficjenci nie otrzymują więc bezpośrednio własności konkretnych składników majątku, lecz korzystają ze świadczeń na zasadach określonych przez fundatora.
Takie rozwiązanie może mieć szczególne znaczenie przy sukcesji firmy. Jeżeli firma jest najważniejszym elementem majątku, jej podział między kilka osób może osłabić kontrolę właścicielską i utrudnić podejmowanie decyzji. Fundacja rodzinna pozwala uniknąć takiej sytuacji. Majątek pozostaje wtedy skupiony w ramach jednego podmiotu. Podmiot ten działa według zasad określonych w statucie i zgodnie z założeniami fundatora.
W praktyce oznacza to, że fundator może określić zasady zarządzania majątkiem. Może również wskazać, kto będzie beneficjentem fundacji rodzinnej. Fundator decyduje także, w jakich sytuacjach beneficjenci otrzymają świadczenia oraz w jaki sposób majątek ma być wykorzystywany w przyszłości. Dzięki temu fundacji rodzinnej można użyć do stworzenia trwałego mechanizmu ochrony majątku.
2. Założenie fundacji rodzinnej jako sposób na uporządkowanie sukcesji
Drugim powodem, dla którego warto rozważyć założenie fundacji rodzinnej, jest możliwość zaplanowania sukcesji w sposób kompleksowy, wieloletni i uporządkowany. Testament czy darowizna mogą rozwiązać część problemów, ale zwykle działają punktowo. Fundacji rodzinnej można natomiast nadać charakter trwałej struktury. Może ona funkcjonować przez wiele lat. Dzięki temu zabezpiecza nie tylko pierwsze pokolenie, ale również kolejne osoby z rodziny fundatora.
Fundacja rodzinna często stanowi przestrzeń do stopniowego przygotowywania młodszego pokolenia do odpowiedzialnego zarządzania majątkiem rodzinnym. Często fundatorzy stopniowo wdrażają młodsze pokolenia. Zwykle pierwszym krokiem jest przyznanie możliwości obserwowania zgromadzeń beneficjentów. W ten sposób przyszli następcy fundatora mogą poznać sposób funkcjonowania fundacji, zasady podejmowania decyzji oraz wartości, którymi kieruje się rodzina. Kolejnym krokiem może być przyznanie im głosu doradczego w ramach rodzinnych dyskusji dotyczących majątku, inwestycji czy kierunków rozwoju fundacji. Dopiero na dalszym etapie, po zdobyciu odpowiedniego doświadczenia i zrozumieniu, z jaką odpowiedzialnością wiąże się zarządzanie wspólnym majątkiem, młodsze pokolenie może wejść do organów fundacji (np. do zgromadzenia beneficjentów) i uzyskać realny wpływ na podejmowanie decyzji.
Dobrze zaplanowany proces zakładania fundacji pozwala przejść przez sukcesję krok po kroku. Dzięki temu decyzje dotyczące majątku i firmy nie są odkładane na moment kryzysu. Fundator może wskazać beneficjentów. Może również określić rodzaje świadczeń i warunki ich wypłaty. Dodatkowo fundator może określić, w jaki sposób fundacja rodzinna ma służyć rodzinie.
3. Ograniczenie problemu z zachowkiem
Kolejnym z powodów, dla których warto rozważyć założenie fundacji rodzinnej, jest możliwość lepszego zaplanowania kwestii zachowku. W wielu rodzinach to właśnie roszczenia o zachowek mogą stać się źródłem sporów po śmierci fundatora. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy w skład majątku rodzinnego wchodzi firma, udziały w spółkach lub nieruchomości. Dotyczy to także innych aktywów, których szybka sprzedaż byłaby trudna albo niekorzystna.
Fundacja rodzinna może pomóc ograniczyć ten problem. Nie oznacza to jednak, że samo jej utworzenie automatycznie wyłącza zachowek. Co do zasady majątek wniesiony do fundacji rodzinnej jest uwzględniany przy obliczaniu zachowku po fundatorze. Istotne znaczenie ma jednak moment przekazania majątku do fundacji. Mienie wniesione do fundacji rodzinnej ponad 10 lat przed śmiercią fundatora nie jest doliczane do substratu zachowku. W praktyce może to prowadzić do obniżenia wysokości ewentualnych roszczeń o zachowek.
Ważne jest również to, że fundacja rodzinna nie musi oznaczać pozbawienia najbliższych korzyści z majątku rodzinnego. Najczęściej osoby, które mogłyby być uprawnione do zachowku, zostają jednocześnie beneficjentami fundacji rodzinnej. Różnica polega na tym, że nie otrzymują one majątku od razu i bezpośrednio. Mogą natomiast otrzymywać świadczenia na zasadach określonych przez fundatora w statucie.
Takie świadczenia mają znaczenie przy rozliczaniu zachowku. Świadczenia wypłacone beneficjentom przez fundację rodzinną zalicza się na poczet należnego im zachowku. Podobnie jest w przypadku rozwiązania fundacji rodzinnej. Jeżeli dana osoba otrzyma majątek w związku z rozwiązaniem fundacji, wartość tego majątku również może zostać zaliczona na poczet zachowku.
Trzeba jednak pamiętać o istotnym ograniczeniu. Na wysokość zachowku wpływają świadczenia już wypłacone, a nie świadczenia dopiero planowane. Jeżeli statut przewiduje, że beneficjenci będą otrzymywać określone kwoty w przyszłości, samo takie postanowienie nie obniża jeszcze roszczenia o zachowek. Znaczenie mają dopiero faktyczne wypłaty dokonane przez fundację rodzinną.
Dodatkowym sposobem ograniczenia ryzyka sporów może być zawarcie umowy o zrzeczenie się zachowku. Takie rozwiązanie może być szczególnie przydatne, gdy beneficjenci mają w zamian otrzymywać świadczenia od fundacji rodzinnej. W praktyce pozwala to odpowiednio ułożyć relacje z beneficjentami. Beneficjenci mogą korzystać z majątku rodzinnego przez dłuższy czas. Jednocześnie nie występują przeciwko fundacji z roszczeniami.
Zrzeczenie się zachowku można powiązać z prawem do świadczeń z fundacji rodzinnej. Takie rozwiązanie warto uregulować w statucie. Dzięki temu fundator może lepiej chronić fundację przed nagłymi roszczeniami. Beneficjenci nadal mogą otrzymywać wsparcie finansowe. Świadczenia mogą być jednak wypłacane stopniowo i zgodnie z zasadami określonymi przez fundatora.
Fundacja rodzinna może ograniczyć problem zachowku na kilka sposobów. Duże znaczenie ma moment przekazania majątku do fundacji. Ważne jest też dobre zaplanowanie świadczeń dla beneficjentów. Pomocna może być również umowa o zrzeczenie się zachowku. Nie jest to jednak rozwiązanie, które działa automatycznie. Fundacja wymaga starannego przemyślenia i wdrożenia. Trzeba też przemyśleć sytuację beneficjentów i w konsekwencji dobrze zaplanować całą sukcesję.
Jeżeli fundator chce ograniczyć ryzyko późniejszych sporów o zachowek, warto rozważyć także umowę o zrzeczenie się zachowku. Więcej o tym rozwiązaniu piszemy w artykule: Rezygnacja z prawa do zachowku za życia spadkodawcy – czy ułatwi sukcesję firm rodzinnych?
4. Ochrona fundatora przy zmianie rezydencji podatkowej
Fundację rodzinną warto rozważyć także przed zmianą rezydencji podatkowej. Dotyczy to zwłaszcza osób, które mają większy majątek i planują dłuższą wyprowadzkę za granicę. W takiej sytuacji może pojawić się ryzyko rozliczenia tzw. exit tax, czyli podatku od dochodów z niezrealizowanych zysków. Dotyczy to przypadków, w których dana osoba przestaje być polskim rezydentem podatkowym, a w wyniku tej zmiany Polska może utracić prawo do opodatkowania dochodu ze zbycia określonych składników majątku należących do tej osoby.
Exit tax nie obejmuje jednak całego majątku osoby zmieniającej rezydencję podatkową. Może dotyczyć przede wszystkim składników związanych z działalnością gospodarczą. W określonych przypadkach exit tax może obejmować także wybrane elementy majątku prywatnego, takie jak udziały w spółkach, akcje i papiery wartościowe. Może dotyczyć również pochodnych instrumentów finansowych oraz tytułów uczestnictwa w funduszach kapitałowych.
W przypadku fundacji rodzinnej sytuacja wygląda inaczej. Fundator ani beneficjenci nie posiadają udziałów w fundacji rodzinnej. Nie mają także prawa do określonej części jej majątku w taki sposób, jak wspólnik posiada udziały w spółce.
Prawa fundatora i beneficjentów związane z fundacją rodzinną nie są zbywalne. Oznacza to, że nie można ich sprzedać ani przenieść na inną osobę tak jak udziałów, akcji czy innych papierów wartościowych. Nie są one również typowymi składnikami majątku prywatnego objętymi regulacjami o exit tax. Dlatego co do zasady ich wartość nie powinna podlegać exit tax przy zmianie rezydencji podatkowej fundatora albo beneficjenta.
Ważne jest też to, że fundacja rodzinna jest odrębną osobą prawną. Ma własny majątek. Jest on oddzielony od majątku fundatora i beneficjentów. Fundacja rodzinna jest także odrębnym podatnikiem CIT. Dlatego jej majątek nie jest traktowany tak samo jak prywatny majątek fundatora lub beneficjenta zmieniającego rezydencję podatkową.
W praktyce ma to znaczenie przy zmianie rezydencji podatkowej przez fundatora albo beneficjenta. W takiej sytuacji opodatkowaniu exit tax nie powinna podlegać wartość praw przysługujących im wobec fundacji rodzinnej. Podatkowi temu nie powinna podlegać także wartość majątku samej fundacji wyłącznie z tego powodu, że fundator albo beneficjent zmienia rezydencję podatkową.
Należy jednak odróżnić tę sytuację od ewentualnych działań samej fundacji rodzinnej, takich jak przeniesienie jej aktywów za granicę czy zmiana miejsca jej faktycznego zarządzania. Szczególnej analizy może wymagać sytuacja, w której wszystkie osoby tworzące zarząd zmieniają rezydencję podatkową, a faktyczne zarządzanie fundacją zaczyna być wykonywane z zagranicy. Sama zmiana rezydencji podatkowej członków zarządu nie musi automatycznie oznaczać zmiany rezydencji podatkowej fundacji rodzinnej, ale w praktyce może rodzić pytania o miejsce jej faktycznego zarządu.
5. Krok po kroku w stronę ochrony majątku przed wierzycielami
Fundację rodzinną warto rozważyć także wtedy, gdy fundator chce lepiej chronić majątek rodzinny przed roszczeniami wierzycieli. Dotyczy to zwłaszcza osób, które prowadzą działalność gospodarczą. Taką możliwość warto przeanalizować również wtedy, gdy fundator ma firmę, udziały w spółkach, nieruchomości lub inne wartościowe składniki majątku.
Fundacja rodzinna może pełnić funkcję ochronną przede wszystkim dlatego, że nie ma właścicieli ani udziałowców. Majątek wniesiony do fundacji rodzinnej staje się majątkiem samej fundacji. Nie należy już bezpośrednio do fundatora ani do beneficjentów. Oznacza to, że fundator i beneficjenci nie posiadają „udziałów” w majątku fundacji, które mogłyby zostać zajęte przez ich wierzycieli.
Ma to istotne znaczenie w przypadku egzekucji. Fundator ani beneficjenci nie posiadają „udziałów” w fundacji rodzinnej. Nie ma więc praw udziałowych, które wierzyciel mógłby zająć. To odróżnia fundację rodzinną od spółki, w której udziały mogą być przedmiotem egzekucji. Prawa fundatora w fundacji rodzinnej mają charakter niezbywalny. Nie podlegają więc sprzedaży, zajęciu ani wejściu do masy upadłości. Dzięki temu fundator może zachować uprawnienia wynikające ze statutu fundacji, nawet jeżeli wobec niego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne albo upadłościowe.
Ochronny charakter fundacji rodzinnej wzmacnia również jej odrębność prawna. Po wpisie do rejestru fundacja rodzinna staje się samodzielnym podmiotem. Posiada własny majątek i działa niezależnie od majątku prywatnego fundatora. Zarząd fundacji powinien prowadzić jej sprawy zgodnie z zasadami określonymi w statucie.
Nie oznacza to jednak, że fundacja rodzinna chroni przed każdym ryzykiem w sposób absolutny. Zajęciu może podlegać konkretna wypłata należna fundatorowi albo beneficjentowi. Jeżeli fundator jest jednocześnie beneficjentem i przysługuje mu świadczenie z fundacji, wierzyciel może próbować skierować egzekucję do tej wypłaty. Sama fundacja i jej majątek pozostają jednak odrębne od majątku fundatora.
Ponadto należy pamiętać, że fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za zobowiązania powstałe przed ustanowieniem fundacji. Wierzyciel może również podważyć wniesienie majątku do fundacji na podstawie skargi pauliańskiej.
Istotne jest także to, że fundacja rodzinna odpowiada za własne zobowiązania swoim majątkiem. Fundator, członkowie rodziny ani beneficjenci nie odpowiadają osobiście za długi fundacji tylko dlatego, że są z nią związani. Działa to również w drugą stronę. Majątek fundacji rodzinnej nie powinien być automatycznie traktowany jak majątek prywatny fundatora lub beneficjentów.
Fundacja rodzinna może pomóc uporządkować i chronić majątek przed ryzykami związanymi z działalnością gospodarczą, długami osobistymi lub roszczeniami wierzycieli. Kluczowe znaczenie ma jednak dobre przygotowanie statutu. Ważne są też jasne zasady wypłaty świadczeń. To od nich zależy, jak fundacja będzie działać w praktyce i w jakim zakresie pozwoli ochronić majątek rodzinny.
Aspekt podatkowy często uzupełnia decyzję o utworzeniu fundacji rodzinnej, ale nie powinien być jej głównym powodem. Preferencje podatkowe związane z fundacją rodzinną należy traktować jako dodatkowy bonus dobrze zaprojektowanej struktury sukcesyjnej, a nie jako cel sam w sobie. Preferencje te mają bowiem służyć długoterminowemu utrzymaniu rodzinnych firm i majątku w rękach kolejnych pokoleń, a także zatrzymaniu kapitału i procesów sukcesyjnych w Polsce. Na fundacje rodzinne nie należy jednak patrzeć wyłącznie przez pryzmat korzystnego opodatkowania.
Autor:
Aleksandra Hofa
