Spółki kapitałowe

Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych członek zarządu spółki kapitałowej nie może bez jej zgody zajmować się interesami konkurencyjnymi ani też uczestniczyć w spółce konkurencyjnej jako wspólnik spółki cywilnej czy osobowej lub jako członek organu spółki kapitałowej bądź uczestniczyć w innej konkurencyjnej osobie prawnej jako członek organu. Zakaz ten obejmuje także udział w konkurencyjnej spółce kapitałowej w przypadku posiadania przez członka zarządu co najmniej 10% udziałów lub akcji tej spółki albo prawa do powołania co najmniej jednego członka zarządu. Jest to podstawowe zabezpieczenie przed nielojalnym wykorzystaniem informacji o spółce przez menedżera.

W przypadku naruszenia przez niego zakazu konkurencji możliwe jest odwołanie go z zarządu spółki oraz dochodzenie odszkodowania. W praktyce jest to czasochłonne i skomplikowane. Nie można też wykluczyć sytuacji, w której menedżer po jakimś czasie sam zrezygnuje z zarządu i założy konkurencyjną firmę, gdy zakaz konkurencji nie będzie go już obowiązywał. W związku z tym, decydując się na wprowadzenie do spółki nowego wspólnika i powierzenie mu funkcji członka zarządu, warto odpowiednio wcześnie zabezpieczyć się na wypadek podjęcia przez niego działalności konkurencyjnej. Warto zrobić to na dwóch płaszczyznach
– zarówno w umowie spółki, jak i w dodatkowym porozumieniu. Jeśli menedżer w celach motywacyjnych otrzymał udziały w spółce, w umowie spółki warto przewidzieć możliwość pozbawienia go tych udziałów w przypadku podjęcia działalności konkurencyjnej. W tym celu można wprowadzić do umowy zapis o umorzeniu udziałów w przypadku naruszenia zakazu konkurencji. Dodatkowo warto zawrzeć osobne porozumienie i przewidzieć w nim choćby zapłatę kary umownej w przypadku naruszenia zakazu konkurencji.

Spółki osobowe

Również w spółkach osobowych (np. jawna, komandytowa) przepisy Kodeksu spółek handlowych zobowiązują wspólników do powstrzymywania się od wszelkiej działalności sprzecznej z interesami spółki, a więc m.in. od prowadzenia działalności konkurencyjnej. Na wspólniku, który ten zakaz naruszy, ciąży ustawowy obowiązek wydania spółce korzyści, jaką osiągnął, naruszając zakaz konkurencji, oraz naprawienia szkody, jakiej doznała spółka. Z powyższym roszczeniem może wystąpić każdy z pozostałych wspólników spółki. Kwestii prowadzenia działalności konkurencyjnej przez wspólnika nie warto pozostawiać przepisom ustawy. Przed wprowadzeniem do spółki nowego wspólnika można np. zawrzeć z nim porozumienie, w którym uregulowane zostaną sankcje za naruszenie zakazu konkurencji. W takim porozumieniu dobrze jest przewidzieć wysoką karę umowną, która z jednej strony będzie odstraszać przed założeniem działalności konkurencyjnej, a z drugiej ułatwi dochodzenie zapłaty od nielojalnego wspólnika.

Zapraszamy do zapoznania się z pozostałymi artykułami, w których poruszamy tematy takie jak: dziedziczenie firmy lub spis inwentarza.

W przeciwieństwie do spółki z o.o. w umowie spółki osobowej nie można zawrzeć mechanizmu działającego podobnie jak umorzenie udziału. Skutek ten można jednak osiągnąć np. poprzez zawarcie z nowym wspólnikiem umowy opcji nabycia jego ogółu praw i obowiązków w spółce za symboliczną kwotę w przypadku podjęcia przez niego działalności konkurencyjnej. W praktyce wzmocni się to poprzez nieodwołalne pełnomocnictwo, które pozwoli wyłączyć nielojalnego menedżera ze spółki.

Podstawa prawna: art. 56, art. 211, art. 293, art. 380 k.s.h.; art. 23 ustawy
o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Kacper Ziniak

Powrót do PYTANIA I ODPOWIEDZI

Więcej na ten temat znajdziesz w książce „Zmiana warty”. Zamów już dziś!

Artykuł Czy w umowie spółki można ograniczyć działania konkurencyjne menedżera? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Akcjonariuszom posiadającym akcje nieme z jednej strony przysługują przywileje w zakresie dywidendy, dzięki czemu czerpią oni zysk z dynamicznego rozwoju spółki. Z drugiej strony, poprzez wyłączenie prawa do głosu, usunięte zostaje ryzyko przejęcia przez tych akcjonariuszy kontroli nad spółką.

Zalety i zastosowanie akcji niemych

Istotną zaletą, która wpływa na atrakcyjność akcji niemych, jest brak ograniczeń w zakresie górnej granicy uprzywilejowania prawa do dywidendy. Oznacza to, że akcje te mogą przyznawać uprawnionemu dywidendę w dowolnej, ustalonej statutem wysokości. Jednocześnie właścicielom tych akcji może zostać przyznany przywilej pierwszeństwa prawa do dywidendy przed pozostałymi akcjonariuszami.

Akcje nieme mogą stanowić także formę nagrody dla kluczowych pracowników czy menedżera. Ze względu na dowolność wysokości wkładu wymaganego do nabycia takich akcji, w zamian za niewielki wkład (odpowiadający wartości nominalnej akcji) można im przyznać akcje nieme, które w przyszłości stanowić będą źródło dodatkowego dochodu z tytułu uprzywilejowanej dywidendy. W każdym przypadku statut spółki powinien określać liczbę akcji poszczególnych rodzajów i związane z nimi uprawnienia, jeżeli wprowadzone mają być akcje różnych rodzajów.

Zniesienie przywileju akcji niemej w zakresie dywidendy powoduje uzyskanie przez akcjonariusza prawa głosu z takiej akcji. Decydując się na emisję akcji niemych, warto pamiętać, by w statucie spółki uregulować także kwestię ich ewentualnego umorzenia. W ten sposób w przypadku powstania konfliktu bądź niewywiązywania się przez menedżera ze swoich obowiązków pozostali akcjonariusze będą mogli podjąć uchwałę o przymusowym umorzeniu przysługujących mu akcji.

Zapraszamy do zapoznania się z pozostałymi artykułami, w których poruszamy tematy takie jak: spis inwentarza lub dziedziczenie firmy po śmierci właściciela.

Podstawa prawna: art. 126 § 1 pkt 2, art. 353 § 3, art. 359, art. 419 § 3 k.s.h.

Rafał Szymkowiak

Przejdź do: PYTANIA I ODPOWIEDZI

Więcej na temat spółki zarządzanej przez menedżera znajdziesz w książce „Zmiana warty”. Zamów już dziś!

Artykuł Co to są akcje nieme i jak je wykorzystać, planując sukcesję? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

W praktyce zakaz konkurencji obejmuje najczęściej nie tylko osoby bezpośrednio związane ze sprzedawaną firmą: właściciela, wspólników, członków zarządu, ale także osoby z nimi powiązane, np. członków ich rodziny (małżonka, dzieci, rodziców itp.). Jeżeli członkowie rodziny przedsiębiorcy nie są stroną umowy sprzedaży i nie godzą się na przestrzeganie zakazu konkurencji, to sam przedsiębiorca nie może uczynić tego za nich, a co za tym idzie, zakaz konkurencji nie wiąże tych osób.
W innych artykułach i wpisach poruszamy powiązane tematy takie jak: dziedziczenie działalności gospodarczej lub spis inwentarza.

Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, żeby sprzedający zagwarantował, że określone osoby nie będą prowadziły działalności konkurencyjnej wobec zbywanej firmy. Naruszenie zakazu konkurencji przez te osoby będzie skutkowało tym, że to przedsiębiorca nie wywiąże się ze złożonej gwarancji. Tym samym weźmie on na siebie ryzyko poniesienia konsekwencji nieprzestrzegania zakazu przez członków jego najbliższego otoczenia.

Przykład:

Przedsiębiorca sprzedający firmę zobowiązuje się w umowie sprzedaży, że osobiście nie będzie prowadził działalności konkurencyjnej, pod rygorem zapłaty kary umownej. Jednocześnie gwarantuje i zapewnia, że zakaz konkurencji obejmie również jego żonę i dzieci. Jeśli on lub jego rodzina złamią zakaz, inwestorowi przysługiwać będzie kara umowna. W ten sposób inwestor jest zabezpieczony zarówno przed złamaniem zakazu konkurencji przez przedsiębiorcę, jak i przez jego rodzinę.

Podstawa prawna: art. 3531, art. 483, art. 484 k.c.

Paweł Skurzyński

Artykuł Jak negocjować zakres zakazu konkurencji osób bliskich przedsiębiorcy? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Aby zostać wspólnikiem spółki kapitałowej, można nabyć jej udziały (akcje) od dotychczasowych wspólników (akcjonariuszy) albo objąć udziały (akcje) nowo utworzone. Sposoby te różnią się od siebie regułami prawnymi oraz zasadami opodatkowania.  Z kolei, żeby zostać wspólnikiem spółki osobowej (czyli najczęściej spółki jawnej albo komandytowej), należy nabyć ogół praw i obowiązków od któregoś z dotychczasowych wspólników albo przystąpić do spółki obok tych wspólników i wnieść do niej stosowny wkład.

 Niezależnie jednak od tego, czy wejście nowej osoby do grona wspólników dotyczy spółki kapitałowej, czy osobowej, problemem może się okazać wartość praw udziałowych (udziałów, akcji lub ogółu praw i obowiązków), które wybrane osoby musiałyby nabyć, żeby uzyskać status wspólnika o odpowiednio ustalonym udziale w spółce. Nabycie takich praw w spółkach, zwłaszcza tych dłużej prosperujących na rynku, może na pierwszy rzut oka wymagać zaangażowania dużych środków pieniężnych, na co nie każdy może sobie pozwolić. Dodatkowo właściciele spółek najczęściej nie oczekują od kadry menedżerskiej, aby ta zasiliła spółkę dodatkowym kapitałem, a jedynie chcą mieć gwarancję, że zwiąże się z firmą na długie lata.

W takiej sytuacji rozwiązaniem może być zaoferowanie pracownikowi nabycia niewielkiego pakietu udziałów (akcji), a następnie zwiększanie jego poziomu uczestnictwa w spółce przy jednoczesnym stopniowym umarzaniu udziałów (akcji) dotychczasowych wspólników (akcjonariuszy). W ten sposób z biegiem czasu nowy wspólnik otrzyma coraz większy udział w zysku spółki bez konieczności angażowania w jednym momencie dużych środków.

Można również rozważyć wprowadzenie programu motywacyjnego opartego na przyznaniu kluczowemu personelowi udziałów fantomowych w spółce. Udziały fantomowe to udziały wirtualne, co oznacza, że menedżer przez fakt ich posiadania nie staje się formalnie współwłaścicielem firmy. Istnieje jednak możliwość przypisania udziałom fantomowym określonych praw i obowiązków, które sprawią, że w określonych sytuacjach menedżer będzie traktowany na równi ze wspólnikami. Więcej na ten temat można przeczytać w odpowiedzi na pytanie: Co to są udziały fantomowe i jak je wykorzystać, planując sukcesję?

ESOP jako skuteczny program motywacji członków zarządu.  

Kolejnym skutecznym sposobem na efektywną mobilizację zewnętrznych menedżerów może być program ESOP (Employee Stock Option Plan) – zwany inaczej programem opcyjnym. Jest to jedno z rozwiązań stosowanych przez pracodawców w celu nagradzania i motywowania swoich pracowników.  

Wdrożenie ESOP może różnić się w zależności od rodzaju prowadzonej działalności. W polskim systemie prawnym akcjonariat pracowniczy możliwy jest jedynie dla przedsiębiorców działających w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, prostej spółki akcyjnej, spółki akcyjnej oraz spółki komandytowo-akcyjnej. 

Więcej o ESOP piszemy na stronie Doradzamy.to w artykule ESOP – jak motywować członków zarządu.

Michał Sawicki

Rafał Szymkowiak

Artykuł Jak przyjąć do grona wspólników zaufanego pracownika? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Rada nadzorcza sprawdzi się też w spółce, w której dochodzi do różnicy zdań co do strategii rozwoju biznesu między członkami rodziny. Takie spory często paraliżują relacje między zarządzającym a właścicielami. Wówczas w skład rady nadzorczej warto powołać specjalistów z zewnątrz, którzy trzeźwym okiem ocenią sytuację i być może pomogą rozwiązać konflikty, nie będąc emocjonalnie zaangażowanymi w racje którejkolwiek ze stron.

Rada nadzorcza może gromadzić osoby reprezentujące interes poszczególnych grup wspólników. Nie ma przeszkód, by zasiedli w niej zarówno członkowie rodziny, jak i osoby z zewnątrz. Z tych powodów rada nadzorcza może okazać się ciałem o wiele sprawniej działającym niż zgromadzenie wspólników (walne zgromadzenie), zwłaszcza w spółkach wieloosobowych.

Rada nadzorcza – skład, kompetencje i zasady działania

Rady nadzorcze można ustanowić wyłącznie w spółkach: z o.o., akcyjnej, komandytowo-akcyjnej i prostej spółce akcyjnej. Rada nadzorcza składa się co najmniej z trzech członków (w publicznych spółkach akcyjnych – z co najmniej pięciu). Członków rady nadzorczej powołują i odwołują wspólnicy lub walne zgromadzenie. Umowa lub statut spółki mogą przewidzieć inny sposób powoływania członków rady (np. konkretny wspólnik może mieć prawo do wybrania członka rady nadzorczej).

Warto pamiętać, że członkami rady nadzorczej nie może być komplementariusz, członek zarządu, prokurent, likwidator, kierownik oddziału lub zakładu oraz zatrudniony w spółce główny księgowy, radca prawny ani adwokat.

Podstawowym uprawnieniem rady nadzorczej jest sprawowanie stałego nadzoru nad działalnością spółki. Nie ma ona jednak prawa wydawania zarządowi wiążących poleceń dotyczących prowadzenia spółki. Do rady nadzorczej należą takie kwestie, jak ocena rocznych sprawozdań finansowych, badanie dokumentów spółki, sprawdzanie stanu majątku spółki. Rada nadzorcza może też powoływać i odwoływać członków zarządu.

Umowa lub statut spółki mogą rozszerzyć kompetencje rady nadzorczej. Można np. wprowadzić wymóg uzyskania zgody rady nadzorczej na dokonywanie niektórych ważniejszych czynności w spółce – sprzedaż nieruchomości, zaciąganie kredytów itp.

Wewnątrz rad nadzorczych też może dochodzić do konfliktów. Z tego powodu warto w umowie spółki (statucie) zadbać o wprowadzenie odpowiedniej procedury powoływania członków rady, zwoływania jej posiedzeń czy też podejmowania przez nią uchwał. Nie od rzeczy jest też wprowadzenie regulaminu rady nadzorczej, który zwłaszcza w przypadku konfliktu usprawni działanie tego organu.

W spółkach osobowych (np. jawnej i komandytowej), co prawda, nie można powołać rady nadzorczej w takim kształcie, jak w spółkach kapitałowych. Możliwe jest jednak takie ukształtowanie spółki, by kontrola nad menedżerem była możliwa. Więcej o sprawowaniu kontroli wspólników nad zewnętrznym menedżerem przeczytać można w odpowiedzi na pytanie: W jaki sposób wspólnicy mogą kontrolować menedżera?

Magdalena Bilicka

Rafał Szymkowiak

Artykuł Do czego można wykorzystać radę nadzorczą w spółce? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Posługiwanie się pełnomocnictwem po śmierci mocodawcy

Wyjątkiem od powyższej zasady są pełnomocnictwa niewygasające w chwili śmierci mocodawcy. Aby skorzystać z takiego pełnomocnictwa, nie wystarczy wskazać w jego treści stosowny zapis. Konieczne jest jeszcze wskazanie stosunku prawnego łączącego mocodawcę z pełnomocnikiem, w związku z którym zostało udzielone pełnomocnictwo niewygasające z chwilą śmierci mocodawcy. Takim stosunkiem prawnym może być np. przedwstępna umowa sprzedaży.

Przykład:

Sprzedawca zawarł z kupującym umowę przedwstępną sprzedaży nieruchomości. Zawarcie umowy przyrzeczonej miało nastąpić po roku, ale zapłata nastąpiła przy zawarciu umowy przedwstępnej. W związku z tym, aby mieć pewność, że ostatecznie dojdzie do zawarcia umowy przyrzeczonej, sprzedawca udzielił pełnomocnictwa do jej zawarcia osobie wskazanej przez kupującego. W takiej sytuacji, jeżeli przed dniem zawarcia umowy przyrzeczonej sprzedawca umrze, zaś:

a) w pełnomocnictwie nie zastrzeżono, że umocowanie nie wygasa z chwilą śmierci mocodawcy – jego pełnomocnik nie będzie mógł zawrzeć umowy przyrzeczonej (pełnomocnictwo wygaśnie);

b) w pełnomocnictwie zastrzeżono, że umocowanie nie wygasa z chwilą śmierci mocodawcy ze względu na umowę przedwstępną zawartą z kupującym – pełnomocnik sprzedawcy będzie mógł zawrzeć ostateczną umowę sprzedaży nieruchomości z kupującym (pełnomocnictwo nie wygaśnie).

Czy pełnomocnictwo wygasa z chwilą śmierci?

Szczególnym rodzajem pełnomocnictwa, którego może udzielić przedsiębiorca, jest także prokura. Zgodnie z prawem cywilnym śmierć mocodawcy nie powoduje wygaśnięcia prokury.

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym wprowadza możliwość zastrzeżenia, że dotychczasowy prokurent po śmierci będzie pełnił funkcję zarządcy sukcesyjnego. O tym, kim jest i jaki ma zakres działania ustanowiony zarządca sukcesyjny przeczytasz w artykule Kto to jest zarządca sukcesyjny i jaki jest zakres jego działania?.

Zachęcamy do zapoznanie się z naszymi wpisami na takie tematy jak Zarządca sukcesyjny oraz dziedziczenie firmy.

Warto dodać, że śmierć wspólnika spółki prawa handlowego nie ma wpływu na pełnomocnictwa udzielone przez spółkę. W takim przypadku to spółka jest mocodawcą, a śmierć jej wspólnika, który podpisał pełnomocnictwo reprezentując spółkę, nie wpływa na to udzielone pełnomocnictwo.

Kacper Ziniak

Powrót do PYTANIA I ODPOWIEDZI

Artykuł Co się dzieje po śmierci z udzielonymi pełnomocnictwami? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Spółka cywilna

Jeśli umowa spółki cywilnej nie zawiera żadnej wzmianki na temat dziedziczenia oraz nie ustanowiono zarządu sukcesyjnego, z chwilą śmierci jednego ze wspólników spółka przestaje istnieć. Dzieje się tak nawet w przypadku spółek wieloosobowych, których działalność w wielu przypadkach mogłaby być kontynuowana.

Kodeks cywilny zawiera tymczasem regulację pozwalającą spadkobiercom wspólnika na wejście do spółki. Wymaga to jednak odpowiedniego zastrzeżenia (w umowie spółki albo w uchwale wspólników) oraz wskazania przez spadkobierców jednej osoby, która będzie wykonywała ich prawa. W praktyce, w przypadku jakiegokolwiek sporu spadkobierców lub trudności w ustaleniu kręgu spadkobierców, trudno jest skorzystać z opisanej możliwości.

W ustawie o zarządzie sukcesyjnym przewidziano, że kontynuację funkcjonowania spółki cywilnej na dotychczasowych zasadach może zapewnić ustanowienie zarządu sukcesyjnego. Ustanowić go może, jeszcze za życia, wspólnik spółki cywilnej, a po jego śmierci zarząd ustanowić mogą osoby uprawnione. Kontynuacja funkcjonowania spółki ma miejsce, gdy jeszcze za życia wspólnika zastrzeżono, że w przypadku śmierci spadkobiercy wstępują oni w jego miejsce. Wówczas prawa spadkobierców przedsiębiorcy w spółce wykonuje zarządca sukcesyjny. Od dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego jest on uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentacji na zasadach dotychczasowych dla zmarłego wspólnika.

Spółka jawna

Śmierć wspólnika spółki jawnej jest, co do zasady, przyczyną rozwiązania spółki. Spółka może jednak kontynuować działalność, jeśli wszyscy pozostali wspólnicy niezwłocznie (w ciągu kilku lub kilkunastu dni od śmierci wspólnika) postanowią, że spółka trwa dalej. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy w spółce pozostaje tylko jeden wspólnik. Jedyny wspólnik może ubiegać się o przejęcie całego majątku spółki w celu jednoosobowej kontynuacji jej działalności.

Spółka komandytowa i spółka komandytowo-akcyjna

Co do zasady, śmierć komandytariusza i akcjonariusza nie powoduje rozwiązania spółki. Inaczej jest w przypadku komplementariusza, którego śmierć może powodować zakończenie działalności spółki.

Spółka z o.o., spółka akcyjna i prosta spółka akcyjna

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, spółka akcyjna i prosta spółka akcyjna mogą kontynuować swoją działalność bez względu na śmierć wspólnika (akcjonariusza).

Zachęcamy do zapoznanie się z naszymi wpisami na takie tematy jak zarząd sukcesyjny oraz nabycie przedsiębiorstwa w spadku.

Wiele kwestii związanych z dziedziczeniem można odmiennie uregulować w umowach lub statutach spółek, niż wynika to z przepisów ustawowych. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: Jak umowy i statuty spółek wpływają na dziedziczenie?

Więcej o tym jak zabezpieczyć spółkę z o.o. na wypadek śmierci jednego ze wspólników przeczytasz w artykule: Śmierć wspólnika spółki z o.o. – jak zabezpieczyć spółkę na wypadek śmierci?

Co to jest sukcesja w dwuosobowej spółce cywilnej?
Powołanie zarządcy sukcesyjnego w spółce cywilnej funkcjonuje na takich samych zasadach jak w przypadku działalności jednoosobowej. W związku z tym zarządca sukcesyjny ustanawiany jest przez poszczególnych wspólników na wypadek ich śmierci, poprzez wpisanie ich do CEIDG.

Śmierć wspólnika a fundacja rodzinna  

Rozwiązaniem, które zapewnia dalsze działanie rodzinnych firm, nawet po śmierci przedsiębiorcy może być również fundacja rodzinna. Żeby dowiedzieć się więcej o tym, do czego służy oraz kto może skorzystać z fundacji rodzinnej, przeczytaj nasz artykuł Dla kogo fundacja rodzinna?.  

Michał Walczak

Powrót do PYTANIA I ODPOWIEDZI

Artykuł Czy spółka rozwiązuje się wskutek śmierci wspólnika? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Reprezentacja spółki i podejmowanie uchwał

Menedżer powinien mieć możliwość swobodnego prowadzenia działalności operacyjnej spółki. Ze względów praktycznych warto mu więc zapewnić prawo do jej reprezentowania. Jednak w kwestiach strategicznych to senior, a w dalszej perspektywie jego spadkobiercy powinni mieć decydujący głos. Stąd ważne jest odpowiednie określenie większości wymaganej do podejmowania uchwał w spółce.

Zmiany w gronie wspólników

Aby utrzymać odpowiednią kontrolę nad spółką, warto się zabezpieczyć przed niepożądanym zbyciem udziałów przez nowego wspólnika i niekontrolowanym pojawieniem się w spółce nowych osób. Jednocześnie, chroniąc spółkę przed swobodnym rozporządzaniem udziałami przez nowego wspólnika, warto uważać, by nie zablokować możliwości zbycia udziałów przez większościowych wspólników.

Warto też już na początkowym etapie współpracy, a najlepiej jeszcze przed jej oficjalnym rozpoczęciem ustalić metody postępowania w sytuacji pata decyzyjnego i paraliżu działalności spółki spowodowanego potencjalnym sporem z nowym wspólnikiem. Dobrze jest od początku określić mechanizm wykupienia wspólnika, który staje się problemem dla funkcjonowania spółki. Warto też ustalić cenę wykupu lub mechanizm jej ustalenia w sposób, który nie przysporzy kłopotliwemu wspólnikowi nadmiernych i nieuzasadnionych korzyści.

Zachęcamy do zapoznanie się z naszymi wpisami na takie tematy jak spis inwentarza oraz dziedziczenie firmy po śmierci właściciela.

Zasady podziału zysku

Nowy wspólnik, decydując się na wejście do spółki, liczy przede wszystkim na udział w zysku wypracowanym przez nią w dużej mierze dzięki jego pracy. W związku z tym jeszcze przed rozpoczęciem współpracy warto precyzyjnie określić zasady jego uczestnictwa w zyskach spółki, które zmotywują go do pracy, a jednocześnie utrzymają pozycję seniora lub jego spadkobierców w spółce. W praktyce popularnym rozwiązaniem jest podpisywanie polityki dywidendowej, która wyznacza kierunki przeznaczania zarobionych pieniędzy. 

Zakaz konkurencji

Wspólnikom spółki rodzinnej powinno przede wszystkim zależeć na lojalności i rzetelności menedżera. Z tego względu strony umowy powinny szczególnie zabezpieczyć się przed prowadzeniem przez niego działalności konkurencyjnej, ale też konkretnie ustalić, co taką działalność stanowi. Więcej na ten temat można przeczytać w odpowiedzi na pytanie: Czy w umowie spółki można ograniczyć działania konkurencyjne menedżera?

Wniesienie wkładów

Kwestia określenia zaangażowania finansowego menedżera w działalność spółki ma z reguły drugorzędne znaczenie. Wynika to z tego, że jego wkład polega zazwyczaj na zarządzaniu spółką, a nie inwestowaniu w nią istotnych środków pieniężnych.

Inaczej sytuacja wygląda w przypadku przyjęcia do spółki podmiotu z zewnątrz, np. funduszu inwestycyjnego lub wspólnika branżowego – wówczas warto dokładnie ustalić, jakiego wsparcia finansowego oczekuje się od nowego udziałowca. W tym przypadku to właśnie dzięki zaangażowaniu finansowemu nowego wspólnika możliwe jest osiągnięcie wspólnie wyznaczonych celów biznesowych. Czasem wskazane jest określenie warunków i terminów, od których uzależnione jest kolejne dokapitalizowanie spółki.

Należy przy tym pamiętać, że wspólnicy maja pełną swobodę zawierania dodatkowych porozumień, w których można ustalać kolejne zasady funkcjonowania spółki.

Michał Walczak

Rafał Szymkowiak

Powrót do PYTANIA I ODPOWIEDZI

Artykuł Na co zwrócić szczególną uwagę, zawierając umowę spółki z menedżerem? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Czasami taką spółkę należy dopiero powołać, czasami trzeba dokonać przekształcenia istniejącego podmiotu, a prawie zawsze zmodyfikować określone umową warunki jej funkcjonowania. Dlatego w tym miejscu warto zwrócić uwagę na główne cechy poszczególnych spółek istotne z punktu widzenia postawionego pytania.

Spółka jawna

Duża elastyczność spółki jawnej pozwala na zawarcie w umowie, na podstawie której ona działa, złożonych mechanizmów regulujących zasady współpracy z menedżerem z zewnątrz. Co istotne, ten rodzaj spółki nie wiąże praw wspólników z wysokością wnoszonych wkładów. Umowa spółki jawnej może nie tylko określać udział wspólnika w zysku niezależnie od tego, ile zainwestował w spółkę, ale też wprowadzać bardziej złożone zasady podziału tego zysku. Może np. przewidywać wzrost udziału menedżera w zysku po spełnieniu przez niego określonych wymogów, choćby osiągnięciu ustalonych wyników finansowych czy realizacji inwestycji. Może też w określonych sytuacjach uprzywilejowywać rodzinę. Elastyczność spółki jawnej można również wykorzystać do ustalenia zasad podejmowania uchwał w taki sposób, by decydujący głos w pewnych kwestiach miała zawsze rodzina oraz by w pewnych sytuacjach konieczna była jednomyślność. Inną korzyścią wynikającą z prowadzenia działalności w tej formie jest jednokrotne opodatkowanie zysków podatkiem dochodowym.

Wadą spółki jawnej jest natomiast w pewnych sytuacjach nieograniczona odpowiedzialność jej wspólników za jej zobowiązania. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, gdy majątek spółki nie wystarczy na spłatę tych zobowiązań, wierzyciel może żądać spłaty swych należności od każdego ze wspólników. Trudniejsze niż w innych rodzajach spółek są też w spółce jawnej zmiany osobowe w gronie wspólników. Minusem spółki jawnej, jak i innych spółek osobowych, jest możliwość rozwiązania spółki wskutek wypowiedzenia umowy spółki przez wspólnika lub jego wierzyciela osobistego.

Spółka komandytowa

Spółka komandytowa ma wszystkie wskazane wyżej zalety spółki jawnej, a jednocześnie pozwala na ograniczenie odpowiedzialności wspólników za zobowiązania podmiotu.

W spółce komandytowej wyróżnia się dwa rodzaje wspólników: komplementariuszy, którzy zarządzają spółką i odpowiadają osobiście za jej zobowiązania, oraz komandytariuszy, którzy są wspólnikami – co do zasady – „pasywnymi” i nie odpowiadają prywatnym majątkiem za zobowiązania firmy. Wydaje się, że w przypadku spółek rodzinnych z zewnętrznym zarządem naturalną dla seniora i jego następców jest rola komandytariusza. Nie oznacza to jednak, że menedżer zawsze musi pełnić rolę komplementariusza i tym samym odpowiadać majątkiem osobistym za zobowiązania spółki. Popularnym rozwiązaniem jest powierzenie funkcji komplementariusza spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zarządzanej przez menedżera, który sam komplementariuszem jednak nie jest. Sytuacja ta sprawia, że także menedżer odpowiada swym majątkiem prywatnym za zobowiązania spółki w ograniczonym przepisami zakresie.

Spółka komandytowo-akcyjna

Spółka komandytowo-akcyjna to spółka osobowa, która ma cechy zarówno spółki komandytowej, jak i akcyjnej. Jej niewątpliwą zaletą jest możliwość emisji akcji niemych, które mogą stanowić instrument do zbudowania programów motywacyjnych w spółce.

Spółka komandytowo-akcyjna ma jednak również kilka cech, które mogą stać się jej wadami. Do takich zakwalifikować można dość wysoki minimalny kapitał zakładowy (50 000 zł). Ponadto zgodnie z ustawą o CIT spółka komandytowo-akcyjna traktowana jest jak spółka kapitałowa, w związku z czym zobowiązana jest do zapłaty podatku dochodowego od osób prawnych. Łagodzone jest to nieco przez zasady opodatkowania komplementariuszy przy wypłacie dywidendy, ale jest to z pewnością kwestia wymagająca poważnego rozważenia. Ponadto wszystkie uchwały akcjonariuszy muszą być protokołowane przez notariusza, co podnosi koszty prowadzenia spółki. Przepisy też ściślej niż w przypadku poprzednich rodzajów spółek regulują kwestie m.in. dotyczące wkładów, wypłat zysku oraz wzajemnych relacji wspólników.

Spółka z o.o.

Jest to jedna z najpopularniejszych form spółek, przede wszystkim ze względu na stosunkowo niewielki minimalny kapitał zakładowy (5000 zł) oraz ograniczoną odpowiedzialność wspólników za zobowiązania podmiotu. Ta ostatnia cecha, w powiązaniu z dość sztywno uregulowanymi zasadami prowadzenia tego rodzaju spółki, może być bardzo istotna, gdy rodzina przekazuje zarządzanie firmą osobie z zewnątrz. Spółka z o.o. jest ponadto atrakcyjna w przypadku ewentualnej sprzedaży wszystkich czy części jej udziałów i to niezależnie od tego, czy nabywcą byłyby osoby fizyczne, czy też inne podmioty.

Spółka z o.o., będąca spółką kapitałową, nie jest tak elastyczna, jak spółki osobowe. Wpływ na podejmowanie uchwał czy udział w zysku ma liczba udziałów posiadanych przez wspólnika. Istnieją, co prawda, pewne możliwości uprzywilejowania niektórych wspólników, jednak są one ograniczone przepisami. Wiele kwestii formalnych jest także odgórnie narzuconych przez przepisy i nieznaczne są możliwości ich modyfikacji. Z jednej strony utrudnia to funkcjonowanie przede wszystkim osobom zarządzającym spółką, z drugiej nie musi być wadą dla wspólników powiązanych rodzinnie, np. zainteresowanych sformalizowanymi procedurami kontrolnymi.

Spółka z o.o. jest też podwójnie opodatkowana. W pierwszej kolejności spółka płaci podatek dochodowy od osób prawnych (CIT), w drugiej wspólnicy płacą podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) od wypłaconej dywidendy.

Spółka akcyjna

Ta forma prowadzenia działalności przewidziana jest przede wszystkim dla dużych biznesów prowadzonych na szeroką skalę. Przejawia się to choćby w kwocie minimalnego kapitału zakładowego, która wynosi 100 000 zł. Zasady jej działania są wysoce sformalizowane i wiążą się z wysokimi kosztami. Dlatego też jest to forma prawna rzadko wybierana dla prowadzenia spółek rodzinnych.

Prosta spółka akcyjna 

Prosta spółka akcyjna jest nowoczesną spółką kapitałową, która została wprowadzona do polskiego porządku prawnego przede wszystkim jako odpowiedź na potrzebę stworzenia elastycznego podmiotu prawnego dedykowanego innowacyjnym projektom – tzw. start-upom.  

Jest to szczególnie ważne w wypadku spółek działających w branży nowych technologii, gdzie założyciele wnoszą do spółki swoją pracę oraz know-how, lecz w większości wypadków potrzebują dodatkowych funduszy, żeby rozwinąć biznes. Rozwiązania prawne, których wprowadzenie umożliwia konstrukcja prostej spółki akcyjnej, pozwalają na elastyczne kształtowanie relacji pomiędzy inwestorami a pomysłodawcami. 

W związku z tym, P.S.A. przeznaczony do rozwoju początkowych przedsięwzięć nie funkcjonuje jako firma rodzinna tak często, jak choćby spółki osobowe czy spółka z o.o.  

Fundacja rodzinna 

Ciekawym rozwiązaniem może być połączenie zalet powyższych spółek z rozwiązaniami, które umożliwia fundacja rodzinna.  

Fundacja rodzinna zarządzana przez zewnętrznych menedżerów będąc właścicielem rodzinnych spółek może za ich pośrednictwem prowadzić nieograniczoną działalność gospodarczą, pożytkując uzyskane środki zgodnie z wolą fundatora.  

O tym, czym jest i komu może służyć fundacja rodzinna przeczytasz w naszym artykule Dla kogo fundacja rodzinna?  

Tomasz Rutkowski

Powrót do PYTANIA I ODPOWIEDZI

Artykuł Osoba z zewnątrz w spółce rodzinnej – jaką formę działalności wybrać? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Dzięki wierszowi Jana Brzechwy „Lis i jaskółka” w języku polskim funkcjonuje jako przysłowie fraza „mówiły jaskółki, że niedobre są spółki”. Nie bez powodu: spółka to z jednej strony synergia pomysłów i zaangażowania oraz rozłożenie ryzyka na kilka osób, ale z drugiej niebezpieczeństwo konfliktów i nieustanna konieczność zawierania kompromisu w sytuacji, gdy każdy wspólnik ma własną wizję rozwoju firmy i zarządzania nią. Wiele jednak wskazuje na to, że w najbliższych latach biznesowej zmiany warty sukcesja w modelu „wszystko zostaje w rodzinie” będzie tylko jednym ze stosowanych rozwiązań, obok spółki zarządzanej przez menedżera.

Istnieje wiele takich sytuacji, gdy przekazanie firmy rodzinie okaże się niemożliwe, bo potencjalni następcy już poukładali swoje życie zawodowe i czerpią z niego satysfakcję albo nie będą czuli się na siłach zająć operacyjnym zarządzaniem firmą, gdyż nie mają do tego ani kwalifikacji, ani predyspozycji. Rozwiązaniem takiej sytuacji może być spółka zarządzana przez menedżera, w której udziałowcami są sukcesorzy.

Spółka zarządzana przez menedżera

Przejęcie sterów w firmie przez menedżera to praktyka, od której nie stronią nawet bardzo doświadczeni przedsiębiorcy. Zatrudnienie osoby, która ma wysokie kwalifikacje do zarządzania spółką, zna rynek, umie kierować zespołem, motywując go i jednocześnie integrując wokół firmowych celów, a na dodatek ma tzw. nosa do biznesu, bywa najlepszym sposobem na wyjście z trudności, znalezienie nowych nisz, zmianę kierunku rozwoju czy przyspieszenie go. Spółka, w której dziedziczenie udziałów odbywa się w ramach sukcesji rodzinnej, ale jest zarządzana przez menedżera spoza tego grona, to rozwiązanie umożliwiające zrealizowanie czterech celów:

• pozwala firmie nadal działać jako przedsięwzięciu rodzinnemu
• zapewnia następcom dziedziczenie majątku
• umożliwia następcom udział w podejmowaniu strategicznych decyzji dotyczących przedsiębiorstwa.
• zapewnia firmie sprawne zarządzanie i rozwój, bo ustalaniem taktyki i jej realizacją zajmuje się specjalista.

Co ważne, opracowanie planu takiej sukcesji i zapoczątkowanie jej wdrożenia ma prawo nastąpić jeszcze pod rządami właściciela firmy. On sam może ukształtować w niej struktury operacyjnie z jasnym podziałem kompetencji i odpowiedzialności na dzisiaj i na przyszłość. To oraz odpowiednie umiejscowienie w tych strukturach osoby zarządzającej sprawi, że rzeczywiste przekazanie majątku w wypadku śmierci przedsiębiorcy nie będzie już tak skomplikowane. Nastąpi poprzez dziedziczenie udziałów w spółce czy jej akcji zgodne z ostatnią wolą zmarłego. I nie wywrze negatywnego wpływu na bieżące funkcjonowanie firmy.

Przekazanie zarządzania firmą po śmierci przedsiębiorcy

W tym miejscu pewnie pojawi się kluczowa wątpliwość: jak znaleźć menedżera, który przejmie stery w firmie z korzyścią dla niej i jej współwłaścicieli? To rzeczywiście trudne. Same bowiem kompetencje i doświadczenie to za mało, by wiedzieć, z kim się ma do czynienia. Im wcześniej przedsiębiorca planujący sukcesję rozpocznie poszukiwania odpowiedniego menedżera, tym lepiej. Wybór nowego zarządcy można bowiem skorygować. Tymczasem dyspozycje na wypadek śmierci przedsiębiorcy, gdy już ona nastąpi, są nieodwracalne. Tak więc podjęcie ryzyka jest lepsze od biernego oczekiwania na to, co nieuniknione i z reguły wydarza się w najmniej stosownym momencie.

Sprawdź nasze inne artykuły i wpisy dotyczące dziedziczenia firmy oraz firmy w spadku.

Nie tylko wybór odpowiedniej osoby jest kluczowy dla powodzenia sukcesji w tym modelu. Równie ważne jest odpowiednie usytuowanie jej w strukturze firmy. Wiadomo, że nikt nie dba o firmę tak jak właściciel… Może więc należy z zewnętrznego menedżera uczynić wspólnika? Precyzyjnie określić w stosownych dokumentach i umowach jego obowiązki i uprawnienia, rozważyć podział kompetencji między niego i wspólników będących sukcesorami. i zastosować zabezpieczenia na wypadek konieczności zmian w tak zaprojektowanym układzie.

Oczywiście przygotowanie takiej sukcesji nie jest proste, ale jest możliwe. Przedsiębiorca musi sobie tylko postawić pytania o to, jakie są jego najważniejsze cele. I poznać dostępne opcje oraz skutki możliwych wyborów. Wierzymy i znamy takie sytuacje, że mimo ryzyka związanego z modelem sukcesji jakim jest spółka zarządzana przez menedżera jest to rozwiązanie, które może być alternatywą dla modelu „wszystko zostaje w rodzinie” oraz dla sprzedaży biznesu. Zwłaszcza ze względu na  możliwość przetestowania go przez  przyszłego spadkodawcę.

Zarządzanie firmą po śmierci przedsiębiorcy przez Fundację rodzinną 

Idealnym sposobem na znalezienie właściwych proporcji pomiędzy odpowiednią strukturą właścicielską oraz wykorzystaniem sprawdzonego w zarządzaniu rodzinną firmą menedżera może być wykorzystanie fundacji rodzinnej. 

Fundacja rodzinna może posiadać udziały w rodzinnych spółkach będąc dzięki temu ich właścicielem. Ponadto, do zarządów tych spółek mogą być  powołani członkowie zarządu fundacji rodzinnej, będący zewnętrznymi menedżerami wybranymi jeszcze za życia fundatora lub też wybrane przez tych menedżerów osoby, do których mieliby oni pełne zaufanie.  

Dzięki takiemu rozwiązaniu członkowie rodziny mogą zachować bezpośrednią kontrolę nad działaniem zarówno fundacji rodzinnej jak i należących do niej spółek, a także czuwać nad prawidłowym działaniem wybranych, zewnętrznych menedżerów zarządzających ich majątkiem.  

O tym, czy fundacja rodzinna może być odpowiednim narzędziem do zarządzania biznesem wyjaśniamy w artykule Fundacja rodzinna: Odpowiednia strategia biznesowa? Ograniczenia, ryzyka i korzyści. 

Tomasz Rutkowski

Artykuł Spółka rodzinna z zewnętrznym menedżerem pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.