Spis treści
W najbliższym czasie ustawodawca planuje wdrożyć istotne zmiany w zakresie prawa spadkowego. Nowelizacja prawa spadkowego ma wprowadzić większą przejrzystość w przepisach oraz dostosować obecne regulacje do współczesnych realiów. Sprawdź, jakie zmiany w prawie spadkowym planuje ustawodawca i jak mogą one wpłynąć na sytuację spadkodawców oraz spadkobierców!
Nowelizacja prawa spadkowego – dwa niezależne projekty zmian w kodeksie cywilnym
Obecnie trwają prace nad nowelizacją przepisów o testamentach szczególnych. Aby dostosować przepisy, sporządzono dwa niezależne projekty o zmianie Kodeksu cywilnego.
Pierwsza propozycja projektu pojawiła się jeszcze w 2022 roku (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów – UD448). Na jego podstawie przygotowano projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeksu cywilnego oraz ustawy – Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 24 kwietnia 2024 roku (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów – UD30), który jest obecnie na etapie opiniowania oraz konsultacji.
Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego jednocześnie przeanalizowała propozycje przedstawione w projekcie z 2024 roku i uwzględniając uwagi zgłoszone w toku konsultacji społecznych do projektu z 2024 roku, przygotowała drugi, odrębny projekt.
Szczególne formy testamentu – planowane zmiany w prawie spadkowym
W projektach zmian przewidziano m.in. likwidację niektórych dotychczasowych szczególnych form testamentu. Ustawodawca zmierza w ten sposób do uproszczenia katalogu form testamentu oraz dostosowania go do współczesnych realiów. Zmiany mają także ograniczyć ryzyko sporów między spadkobiercami co do ważności pozostawionych testamentów.
Likwidacja testamentu alograficznego
Projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewiduje całkowitą likwidację testamentu allograficznego. Likwidacji tej formy testamentu nie obejmuje jednak projekt z 2024 roku (UD30).
Przy testamencie allograficznym spadkodawca składa swoje oświadczenie w przedmiocie ostatniej woli w obecności dwóch świadków. Ponadto oświadczenie powinno zostać złożone przed odpowiednim organem (np. wójtem, marszałkiem województwa, sekretarzem gminy czy kierownikiem urzędu stanu cywilnego).
Następnie urzędnik spisuje protokół i odczytuje go spadkodawcy w obecności świadków. W dalszej kolejności dokument jest podpisywany przez spadkodawcę, świadków i osobę przyjmującą oświadczenie.
W praktyce testament allograficzny jest wykorzystywany jednak bardzo rzadko. Przede wszystkim niewiele osób ma świadomość o istnieniu takiej formy testamentu. Jednocześnie w obecnych realiach społecznych, dużo łatwiej od testamentu allograficznego jest sporządzić testament w formie aktu notarialnego. W rezultacie przyczyny, które kiedyś uzasadniały utrzymywanie tej formy, w dużej mierze przestały istnieć.
Zwrócić należy także uwagę na liczne problemy związane z testamentem allograficznym. Osoby, przed którymi jest on sporządzany, często nie mają wykształcenia prawniczego i nie znają ustawowych wymogów formalnych testamentu allograficznego. Sprzyja to popełnianiu błędów przy sporządzaniu protokołu, co w konsekwencji może prowadzić do nieważności składanego oświadczenia i sporów między spadkobiercami.
Likwidacja testamentu podróżnego
Obydwa projekty przewidują również likwidację testamentu podróżnego, gdyż w praktyce ta forma testamentu nie jest zbyt często wykorzystywana. Sporządzenie testamentu w czasie podróży jest obecnie niemal niemożliwe – przewoźnicy i ich pracownicy nie są zwykle przygotowani do spisania testamentu podróżnego. W rezultacie projektodawcy zdecydowali się uprościć przepisy prawa spadkowego i całkowicie zlikwidować testamenty podróżne.
Testament ustny jako szczególna forma testamentu
Testament ustny wciąż jest najczęściej stosowaną formą testamentu szczególnego, mimo że od lat budzi on wiele wątpliwości. Często pojawiają się bowiem problemy dowodowe, a także ryzyka wystąpienia nadużyć, np. w postaci sfałszowania treści testamentu. Z tego względu od dawna postulowano zmianę art. 952 k.c., a nawet całkowite zniesienie ustnej formy testamentu.
Na razie nie zdecydowano się jednak na likwidację testamentu ustnego. Projektodawcy uznali, że w nagłych, wyjątkowych sytuacjach spadkodawca powinien mieć możliwość skutecznego wyrażenia swojej ostatniej woli.
Kiedy można skorzystać z testamentu ustnego?
Celem projektowanych zmian jest m.in. ograniczenie stosowania testamentu ustnego wyłącznie do szczególnych przypadków i uniemożliwienie korzystania z niego wtedy, gdy sporządzenie testamentu własnoręcznego lub notarialnego jest możliwe.
Obydwa projekty dopuszczają możliwość skorzystania z testamentu ustnego jedynie, gdy łącznie spełnione zostaną dwie przesłanki:
- występują nadzwyczajne, nagłe okoliczności uniemożliwiające lub poważnie utrudniające sporządzenie testamentu zwykłego, oraz
- istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy.
W projektach nie zawarto definicji sytuacji nadzwyczajnych. Można jednak przyjąć, że nadzwyczajną okolicznością może być np. powódź, pandemia, poważny wypadek komunikacyjny, atak terrorystyczny czy działania zbrojne. Z całą pewnością katalog tych okoliczności jest otwarty.
Projektowane zmiany są wyrazem odejścia od dotychczasowego modelu, w którym wystarczało spełnienie tylko jednego z powyższych warunków.
Stwierdzanie treści testamentu ustnego – jakie zmiany przyniesienie nowelizacja prawa spadkowego?
Projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewiduje całkowite odejście od możliwości ustalania treści testamentu ustnego wyłącznie na podstawie zeznań świadków. Zmiana ta ma zmniejszyć ryzyko fałszerstw i zwiększyć bezpieczeństwo prawne spadkobierców.
Nowe przepisy będą wymagały sięgania po bardziej wiarygodne sposoby utrwalenia treści testamentu. Jednym z nich może być pisemny protokół sporządzony i podpisany zgodnie z wymogami ustawy. Ma to ułatwić prowadzenie postępowań spadkowych i uczynić je bardziej przejrzystymi.
Istotna zmiana dotyczy także zasad podpisywania pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego. Dotąd dokument mógł być podpisany albo przez spadkodawcę i dwóch świadków, albo tylko przez wszystkich świadków. Taki model sprzyjał m.in. antydatowaniu dokumentów i „potwierdzaniu” oświadczeń rzekomo złożonych tuż przed śmiercią testatora.
Aby wyeliminować te ryzyka, projekt jednoznacznie wskazuje, że pismo musi zawierać podpis spadkodawcy. Wymóg ten pełni kilka istotnych funkcji:
- potwierdza, że spadkodawca zapoznał się z treścią dokumentu i miał możliwość jej zweryfikowania,
- umożliwia biegłym ocenę autentyczności podpisu,
- ogranicza możliwość sporządzania dokumentu dopiero po śmierci testatora.
Projekt Komisji Kodyfikacyjnej zakłada zatem, że pismo powinno powstać niezwłocznie po złożeniu oświadczenia, jeszcze za życia spadkodawcy. Najpierw dokument podpisuje spadkodawca, a dopiero potem – co najmniej trzech świadków, nawet jeśli nastąpi to już po jego śmierci.
Nieco inne zmiany w ustawie przewiduje projekt z 2024 roku (UD30). Projekt zakłada bowiem, że treść oświadczenia spadkodawcy powinna zostać spisana niezwłocznie przez jednego ze świadków. Nie powinno to jednak nastąpić później niż w ciągu miesiąca od jego złożenia. W piśmie trzeba wskazać miejsce i datę złożenia oświadczenia oraz sporządzenia dokumentu, a także okoliczności, które uzasadniają sporządzenie testamentu ustnego. Dokument powinien być podpisany przez spadkodawcę i dwóch świadków albo przez wszystkich świadków.
Jeżeli treść testamentu nie zostanie spisana przed otwarciem spadku, jej ustalenie będzie się mogło odbyć wyłącznie na podstawie zgodnych zeznań świadków złożonych przed sądem. Termin na złożenie takich zeznań ma wynosić trzy miesiące od otwarcia spadku (obecnie jest to sześć miesięcy). W sytuacji, gdy jest wiele świadków, a przesłuchanie jednego lub kilku z okaże się niemożliwe, sąd będzie mógł oprzeć się na zeznaniach dwóch świadków. Zasadą pozostanie jednak, że w miarę możliwości należy przesłuchać wszystkich świadków.
Celem zmian jest wyraźne oddzielenie momentu sporządzenia testamentu i późniejszego stwierdzenia jego treści. Stwierdzenie treści testamentu na piśmie jest możliwe tylko za życia spadkodawcy. Natomiast po jego śmierci treść testamentu może potwierdzić już tylko sąd. Planowane zmiany przepisów mają uporządkować dotychczasowe procedury i zwiększyć bezpieczeństwo prawne spadkobierców.
Testament ustny audiowizualny jako szczególna forma testamentu
Projekt nowelizacji wprowadza nowy sposób stwierdzania treści testamentu ustnego – za pomocą nagrania audiowizualnego. Oświadczenie woli złożone ustnie w obecności świadków będzie można nagrać urządzeniem rejestrującym obraz i dźwięk np. telefonem.
Celem tej regulacji jest zwiększenie pewności dowodowej i ograniczenie ryzyka fałszowania testamentów ustnych. Nagranie ma pozwolić na dokładne odtworzenie treści testamentu oraz weryfikację osób biorących udział w czynności.
Nagranie musi umożliwiać identyfikację:
- spadkodawcy oraz
- co najmniej trzech świadków obecnych przy składaniu oświadczenia.
Nie jest konieczne podawanie imion i nazwisk na nagraniu. Wystarczy, aby tożsamość osób dało się ustalić na podstawie ich wyglądu, głosu czy pełnionej funkcji. Obowiązkową obecność świadków przy testamencie audiowizualnym przewidziano wyłącznie w projekcie Komisji Kodyfikacyjnej. Projekt ustawy z 2024 roku (UD30) nie wymaga natomiast obecności żadnych świadków.
Obydwa projekty ustawy o zmianie Kodeksu cywilnego przewidują, że nagranie audiowizualne będzie równoważne z pismem podpisanym przez spadkodawcę. W praktyce można się spodziewać, że w nagłych sytuacjach nagranie będzie częściej wybieranym sposobem utrwalenia testamentu ustnego.
Warto zwrócić uwagę, iż w projektach przewidziano różne terminy przekazania nagrania:
- zgodnie z założeniami projektu z 2024 roku (UD30) nagranie trzeba przekazać do sądu spadku w ciągu miesiąca od złożenia oświadczenia, a po śmierci spadkodawcy – w ciągu trzech miesięcy od tej chwili;
- zgodnie z założeniami projektu Komisji Kodyfikacyjnej nagranie należy przekazać do notariusza lub sądu spadku w terminie trzech miesięcy od dnia otwarcia spadku.
Wprowadzenie testamentu audiowizualnego jest bez wątpienia ważnym krokiem w kierunku unowocześnienia prawa spadkowego. Należy jednak pamiętać, iż możliwość skorzystania z testamentu ustnego audiowizualnego jest dopuszczalna tylko w nadzwyczajnych sytuacjach. Testament audiowizualny nie jest samodzielną, „zwykłą” formą testamentu, a jedynie nowym sposobem utrwalenia oświadczenia woli w ramach testamentu szczególnego, gdy sporządzenie testamentu własnoręcznego lub notarialnego jest niemożliwe lub poważnie utrudnione.
Kto może być świadkiem testamentów szczególnych?
Zarówno projekt z 2024 roku (UD30), jak i projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewidują istotne zmiany w katalogu osób, które mogą być świadkami testamentów szczególnych.
Projekt zmian Komisji Kodyfikacyjnej doprecyzowuje przede wszystkim, kim w ogóle jest świadek testamentu. To osoba, która: jest obecna przy składaniu oświadczenia woli, wie, że spadkodawca sporządza testament i rozumie treść jego oświadczenia. Definicja zawarta w projekcie ustawy z góry wyklucza zatem osoby, które:
- nie zdają sobie sprawy, że biorą udział w sporządzeniu testamentu
- albo nie rozumieją, co spadkodawca mówi.
Projekt Komisji zakłada również, że świadkiem nie może być w szczególności:
- osoba, która nie widzi lub nie słyszy w takim stopniu, że nie jest w stanie odebrać treści oświadczenia spadkodawcy,
- osoba, która nie ukończyła 16 roku życia,
- osoba, która ze względu na ułomności intelektualne nie jest w stanie zrozumieć treści testamentu.
Jednocześnie projekt odchodzi od dotychczasowych, sztywnych wyłączeń. Świadkiem może być np. osoba niema albo osoba, która nie potrafi pisać. Wystarczy, że dana osoba rozumie oświadczenie spadkodawcy i może pomóc w jego utrwaleniu (np. w postaci nagrania).
Zmiany w prawie spadkowym a bezstronność świadka
Obydwa projekty obejmują zmiany przepisów dotyczące bezstronności świadka. Świadkiem nie może być bowiem osoba posiadająca oczywisty interes w treści testamentu.
Projekt z 2024 roku (UD30) oraz projekt Komisji Kodyfikacyjnej, zakładają że świadkiem co do zasady nie może być:
- osoba, która otrzymuje jakąkolwiek korzyść z testamentu,
- małżonek, były małżonek, a także osoba pozostająca lub pozostająca w przeszłości we wspólnym pożyciu (konkubinat) z osobą, która ma otrzymać korzyść z testamentu,
- krewni i powinowaci beneficjenta (np. dzieci, rodzice, rodzeństwo, kuzynostwo) oraz osoby z nim przysposobione – do czwartego stopnia pokrewieństwa,
- krewni osoby, która żyje w konkubinacie lub w stosunku przysposobienia z beneficjentem – również do czwartego stopnia.
Istotne ograniczenia wprowadzono również w przypadku gdy spadkobiercą jest osoba prawna (np. spółka z o.o.). W takiej sytuacji świadkiem nie mogą być także osoby powiązane z tym podmiotem, tj. osoby, których rola, funkcja lub interes może budzić wątpliwości co do ich bezstronności.
Podsumowanie nowelizacji prawa spadkowego
Planowana nowelizacja przepisów spadkowych powinna zwiększyć pewność co do ważności testamentów, ograniczyć pole do nadużyć i sporów między spadkobiercami oraz lepiej dostosować prawo do współczesnych realiów. Warto śledzić dalsze etapy prac legislacyjnych, które mogą zakończyć się już w 2026 roku!
Aleksandra Szyszkowska
