Zarządzanie fundacją rodzinną 

Funkcjonowanie fundacji rodzinnej jest oparte na konstytutywnym akcie w postaci jej statutu. Fundator fundacji rodzinnej posiada bardzo daleko idącą swobodę w określeniu jego treści. Statut fundacji rodzinnej definiuje nie tylko jej wartości i cele, ale nadto formułuje zasady jej funkcjonowania, określając treści praw i obowiązków jej organów oraz beneficjentów.  Możliwość połączenia w rękach fundatora kompetencji zarządczych, kontrolnych czy możliwości uzyskiwania świadczeń z majątku fundacji wzmacnia atrakcyjność ustanowienia fundacji rodzinnej za życia fundatora.  

Wobec tego należycie skonstruowany statut stanowi skuteczne narzędzie do zarządzania fundacją rodzinną i pełnej realizacji woli fundatora. Bez mechanizmów przewidzianych w treści statutu, fundator może doprowadzić do niepożądanych sytuacji w przyszłości na tle funkcjonowania fundacji rodzinnej.  

Efektywność zarządzania fundacją rodzinną jest ściśle uzależniona od treści jej statutu, który powinien uwzględniać zamierzenia fundatora co do sposobu funkcjonowania oraz zarządzania majątkiem. Podkreślenia wymaga, że wiele firm rodzinnych stoi przed trudnym zadaniem zmiany pokoleniowej, natomiast zarządzanie fundacją rodzinną powinno odbywać się w taki sposób, aby przeciwdziałać niepożądanym konfliktom.  

W niniejszym artykule zostaną omówione istotne kwestie, które powinny być uwzględnione na etapie tworzenia fundacji rodzinnej, jak również w późniejszym czasie.

Powstanie i osobowość prawna fundacji rodzinnej 

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej fundacja rodzinna posiada osobowość prawną. Fundacja jest powoływana do życia przez fundatora, który przenosi na nią składniki swojego majątku o wartości co najmniej stu tysięcy złotych. 

Od momentu złożenia oświadczenia woli o ustanowieniu fundacji rodzinnej powstaje fundacja rodzinna w organizacji. Fundacja rodzinna w organizacji jest podmiotem praw i obowiązków, może pozywać, jak i być pozywana, a ponadto jest uprawniona do nabywania praw, w tym praw własności nieruchomości.  Podobnie, jak w przypadku spółek kapitałowych, możliwe jest, aby fundacja rodzinna została powołana przez więcej niż jednego fundatora (z wyjątkiem fundacji rodzinnych ustanawianych w testamencie).

Wyposażenie fundacji rodzinnej w majątek i zasady zarządzania

W zamian za przeniesiony majątek fundator nie obejmuje udziałów w fundacji rodzinnej. Tytułem do czerpania korzyści z majątku fundacji rodzinnej jest status beneficjenta. Wspomniany status przyznaje fundator, na mocy postanowień w statucie fundacji rodzinnej. Sam fundator również może objąć status beneficjenta i czerpać korzyści z majątku fundacji rodzinnej.  

Statut fundacji rodzinnej jako akt fundatora o charakterze ustrojowym stanowi podstawowy instrument kreujący zasady zarządzania majątkiem fundacji. W granicach wyznaczonych ustawą o fundacji rodzinnej fundatorowi przysługuje daleko idąca swoboda w zakresie kształtowania reżimu zarządczego, obejmującego zarówno reguły administrowania składnikami majątku fundacji, jak i zasady ich zbywania, obciążania czy inwestowania.  

Może on w szczególności określić kompetencje poszczególnych organów fundacji w tym zakresie, przewidując wymogi uzyskania określonych zgód, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych, dla dokonania określonych czynności prawnych, w tym zgody fundatora (jeżeli zachowuje on uprawnienia korporacyjne w ramach fundacji lub przyznaje sobie takie kompetencje w statucie). Statut może również przewidywać szczególne procedury decyzyjne, np. wymóg uzyskania kwalifikowanej większości głosów w organie decyzyjnym, zgody fundatora czy obowiązek zasięgnięcia opinii doradcy inwestycyjnego lub audytora.  

Z uwagi na fakt, iż fundator przenosząc składniki majątkowe na fundację rodzinną nie uzyskuje w zamian udziałów, źródłem uprawnienia do czerpania korzyści z majątku fundacji jest status beneficjenta, który nadawany jest w statucie. Fundator, obok innych osób fizycznych lub organizacji, może zostać beneficjentem i na tej podstawie korzystać z pożytków fundacji, z zachowaniem zasad określonych w art. 30–42 ustawy o fundacji rodzinnej.  

Co więcej, statut powinien zawierać regulacje dotyczące dalszego losu majątku fundacji na wypadek jej rozwiązania, a zatem może on wskazywać konkretne osoby lub podmioty, którym majątek lub jego poszczególne składniki mają zostać przekazane, przy czym w braku takich postanowień zastosowanie znajdą przepisy ustawy o fundacji rodzinnej. 

Elastyczność kształtowania struktury fundacji rodzinnej

Fundator fundacji rodzinnej posiada swobodę w zakresie kreowania katalogu beneficjentów, zarówno przez ich bezpośrednie imienne wskazanie w statucie, jak i poprzez opisowe ujęcie cech, które kwalifikują daną osobę do objęcia statusem beneficjenta. W praktyce częściej rekomendowane jest to drugie rozwiązanie – formułowanie ogólnych przesłanek identyfikacyjnych – z uwagi na wieloletni horyzont funkcjonowania fundacji, umożliwiający objęcie świadczeniami także osób jeszcze nienarodzonych lub nieznanych w chwili jej ustanowienia. 

Co więcej, możliwe jest elastyczne ukształtowanie struktury beneficjentów poprzez ustanowienie klas uprawnionych, z określeniem warunków ich sukcesywnego powoływania do świadczeń. Fundator nie jest ograniczony do wskazywania jedynie krewnych – beneficjentami mogą być również osoby niespokrewnione. 

Przepisy ustawy o fundacji rodzinnej nie przewidują ustawowej procedury zmiany statutu. Tym samym należy uznać, że możliwość i tryb zmian statutu są uzależnione wyłącznie od woli fundatora i postanowień statutu fundacji rodzinnej. Przyczyną daleko idącej elastyczności w kształtowaniu struktury fundacji rodzinnej jest potrzeba dostosowania mechanizmów sukcesyjnych fundacji do indywidualnych potrzeb rodziny. W uzasadnieniu projektu ustawy o fundacji rodzinnej duży nacisk położono na sukcesję majątku przedsiębiorcy przez członków jego rodziny oraz ochronę przed podziałem (rozdrobnieniem) majątku powstałego w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą po przeprowadzeniu sukcesji.  

Pomimo daleko idącej elastyczności w ramach strukturyzacji fundacji rodzinnej, można wskazać na pewne odmienności od spółek kapitałowych. Fundacja rodzinna nie może udzielić prokury, gdyż nie jest zarejestrowania ani w Centralnej Ewidencji i Informacji Działalności Gospodarczej, ani w Krajowym Rejestrze Sądowym, co stanowi przesłankę zdolności do udzielania tego typu pełnomocnictwa. Fundacja rodzinna nie prowadzi też działalności pod firmą, lecz pod nazwą, co może powodować wątpliwości czy fundacja rodzinna posiada status przedsiębiorcy na gruncie przepisów innych ustaw.

Kompetencje organów fundacji rodzinnej i zasady jej reprezentacji 

Fundacja rodzinna, podobnie jak spółki kapitałowe, działa przez swoje organy. Przepis art. 43 ustawy o fundacji rodzinnej określa katalog organów fundacji. Są to zarząd, rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów.  

Jak wskazano w uzasadnieniu do projektu ustawy o fundacji rodzinnej, podział kompetencji pomiędzy poszczególne organy fundacji ma przede wszystkim zapewnić sprawne zarządzanie fundacją rodzinną i wybór następców w przypadku wygaśnięcia mandatu członka danego organu fundacji rodzinnej. Nadto ustawa przewiduje kadencyjność organów fundacji rodzinnej. 

Fundacja rodzinna działa na podstawie statutu fundacji (a także regulaminów), a fundator ma niemal nieograniczoną swobodę w zakresie ustalenia zasad działania fundacji rodzinnej i kompetencji organów. To fundator – lub uprawniona przez fundatora osoba – może w ramach statutu fundacji zmienić ustawowy porządek działalności organów fundacji, a także wprowadzić inne potrzebne postanowienia. Fundator powinien zadbać przede wszystkim o to, aby organy nie działały wobec siebie w sposób konkurencyjny.  

Zarząd 

Po wpisie fundacji rodzinnej do rejestru organem reprezentującym fundacją rodzinną jest zarząd. Zarząd fundacji rodzinnej stanowi jej obowiązkowy organ wykonawczy, odpowiedzialny za operacyjne prowadzenie spraw, reprezentację oraz realizację celów ustanowionych w statucie. Może przyjmować postać jednoosobową bądź kolegialną, a jego skład może obejmować zarówno fundatora i beneficjentów, jak i osoby trzecie posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, które zagwarantują profesjonalne zarządzanie majątkiem fundacji. Przepisy dopuszczają nieodpłatne sprawowanie funkcji przez członków zarządu, zwłaszcza w przypadku, gdy funkcję tę powierzono fundatorowi lub osobom blisko z nim powiązanym.  

Reprezentacja fundacji rodzinnej przez zarząd może zostać ukształtowana dowolnie w statucie, przy czym zasadniczo przy zarządzie wieloosobowym wymagane jest współdziałanie dwóch jego członków. Czas trwania kadencji, tryb powoływania i odwoływania członków tego organu również może zostać elastycznie określony przez fundatora – w szczególności zastrzeżony dla innych organów fundacji lub zgromadzenia beneficjentów. 

Zarząd realizuje obowiązki związane z wypłatą świadczeń, zapewnieniem wypłacalności oraz zarządzaniem aktywami. Na członkach zarządu spoczywa także odpowiedzialność za bieżące prowadzenie spisu mienia i listy beneficjentów, przy jednoczesnym przestrzeganiu przepisów dotyczących ochrony danych osobowych.  

Fundator może szczegółowo wytyczyć zasady działania zarządu, precyzując, które czynności wymagają uprzedniej zgody innego organu lub jego samego, nadając tym samym fundacji charakter instrumentu dostosowanego do indywidualnych potrzeb. Statut może również przewidywać określone wymogi kwalifikacyjne, jakie muszą spełniać kandydaci do zarządu.  Taka konstrukcja otwiera przed fundatorem pole do sprawowania realnego wpływu nad kierunkami działania fundacji rodzinnej przez pokolenia, przy jednoczesnym zachowaniu formalnej ciągłości i stabilności jej funkcjonowania. 

Rada nadzorcza 

Fakultatywnym organem fundacji rodzinnej jest rada nadzorcza. Obowiązek powołania rady nadzorczej powstaje, gdy liczba beneficjentów przekroczy 25 osób. Zadaniem rady nadzorczej jest sprawowanie nadzoru nad działalnością zarządu w zakresie zgodności z prawem oraz aktami obowiązującymi w fundacji rodzinnej. Do rady nadzorczej odpowiednio stosuje się przepisy dotyczące powoływania zarządu, z tym, że kadencja członka rady – w braku odmiennej woli fundatora – trwa pięć lat.  

Ustawa o fundacji rodzinnej, choć stanowi istotny krok w kierunku regulacji struktur korporacyjnych fundacji, pozostaje uboga w zakresie precyzyjnego określenia kompetencji rady nadzorczej. W odróżnieniu od Kodeksu spółek handlowych, który szczegółowo reguluje funkcjonowanie rad nadzorczych w spółkach kapitałowych, przepisy ustawy o fundacji rodzinnej nie dostarczają równie rozbudowanego katalogu uprawnień i obowiązków tego organu. O ile kodeks spółek handlowych wyznacza jasne ramy działania rad nadzorczych, w tym np. możliwość korzystania z doradców zewnętrznych czy szerokiego zakresu nadzoru, to w przypadku fundacji rodzinnej ustawodawca nie wprowadził podobnych rozwiązań. 

Mając na uwadze powyższe fundator, w celu zapewnienia prawidłowego i efektywnego funkcjonowania organów fundacji, powinien szczegółowo uregulować w statucie fundacji kompetencje rady nadzorczej, w tym zakres nadzoru nad działalnością zarządu, a także określić zasady korzystania przez radę z doradców zewnętrznych, w razie potrzeby. Tylko odpowiednia regulacja tych kwestii może zapewnić sprawne zarządzenie w ramach fundacji. Brak jednoznacznych regulacji może prowadzić do trudności w realizacji nadzoru oraz wywołać wątpliwości co do skuteczności działań tego organu. 

Zgromadzenie beneficjentów 

Zgromadzenie beneficjentów pełni funkcję kluczowego mechanizmu kontroli i równowagi wewnętrznej w fundacji rodzinnej. Uchwały tego organu – podejmowane co do zasady bezwzględną większością głosów. Posiedzenia mogą odbywać się w siedzibie fundacji lub innym wskazanym miejscu, a głosowanie może odbywać się osobiście lub przez pełnomocnika na podstawie dokumentu spełniającego minimalne wymagania identyfikacyjne. 

Zasadniczo zgromadzenie beneficjentów jest organem kolegialnym powołanym do wyrażania woli w kluczowych kwestiach ustrojowych, finansowych i organizacyjnych – takich jak zatwierdzenie sprawozdań, udzielenie absolutorium, wybór audytorów, powoływanie organów po śmierci fundatora, a nawet podjęcie decyzji o rozwiązaniu fundacji z ważnych powodów.  

Więcej na temat funkcjonowania fundacji rodzinnych i zasad ich funkcjonowania organów przeczytasz w naszym artykule Fundacja rodzinna – Zmiana Warty. 

 Wpływ fundatora na funkcjonowanie organów fundacji rodzinnej

Fundator może przewidzieć szczególne zasady wyłonienia kandydatów do organów oraz określić cechy, jakie powinien posiadać kandydat (między innymi dotyczące wieku, doświadczenia zawodowego, czy też wykształcenia).  Dalej można wskazać na niemal nieograniczoną swobodę fundatora w zakresie uprzywilejowania głosów w ramach organów fundacji, w szczególności zgromadzenia beneficjentów. Fundator może postanowić, że posiada szczególne kompetencje w toku podejmowania uchwał przez organy fundacji rodzinnej, a ponadto zastrzec, że dla skutecznego podjęcia uchwały w danej sprawie wymagana jest jego zgoda.  

Nie sposób nie dostrzec także, że przepisy art. 57-60 ustawy o fundacji rodzinnej stanowią zapożyczenie z przepisów Kodeksu spółek handlowych, w szczególności art. 18 KSH. Jednakże przyjmuje się, że uregulowanie art. 55 ustawy o fundacji rodzinnej – stanowiące odpowiednik art. 2091 KSH – nie wymaga od członków zarządu fundacji profesjonalnej staranności (inaczej niż ma to miejsce w przywołanej regulacji KSH)6, a jedynie staranności „należytej”. 

Z drugiej strony należy jednak przyjąć, że powyższa regulacja art. 55 u.f.r. stanowi przejaw elastyczności przyznanej fundatorowi w zakresie określenia zasad zarządzania fundacją, w tym określenia zasad uczestnictwa rodziny w organach fundacji. Przepisy przewidują wymóg prawidłowego zawiadomienia o posiedzeniu organu fundacji rodzinnej albo głosowaniu na piśmie albo przy wykorzystaniu środków bezpośredniego porozumiewania się na odległość. Ma to służyć ochronie oraz umożliwieniu uczestnictwa w podejmowaniu uchwał również członków organów fundacji rodzinnej nie mających z różnych względów możliwości osobistego pojawienia się w wyznaczonym miejscu, a także tych, którzy biorą udział w procesie decyzyjnym w sposób zdalny, np. w formie telekonferencji. 

Powyższy wymóg ma istotne znaczenie w świetle zasad dotyczących kworum – do podjęcia uchwały wymagane jest uczestnictwo przynajmniej połowy członków danego organu fundacji rodzinnej, chyba, że statut stanowi inaczej, co stanowi kolejny przykład możliwości wprowadzenia odrębnych zasad przez fundatora. W myśl ustawy uchwały zapadają bezwzględną większością głosów, a każdemu członkowi przysługuje jeden głos. Jednakże fundator w statucie może przyznać danemu członkowi organu fundacji rodzinnej uprzywilejowanie dotyczące prawa głosu bez ograniczeń.

Głosowania co do zasady powinny być jawne, chyba że przedmiotem uchwał są sprawy personalne i osobiste lub inaczej postanowi fundator. W takim przypadku istnieje możliwość głosowania tajnego. Ponadto tajne głosowanie należy także przeprowadzić na żądanie choćby jednego z członków organu fundacji rodzinnej uczestniczącego w głosowaniu. W tym zakresie również fundator może podjąć decyzję, aby w odmienny sposób uregulować kwestie wymagające tajności, rozszerzając zakres takich spraw.  

Zasady wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów fundacji rodzinnej 

Fundator, z chwilą wniesienia mienia do fundacji rodzinnej, między innymi w celu pokrycia funduszu założycielskiego, traci własność. Wobec tego, w jego interesie jest takie uregulowanie zasad zarządzania majątkiem fundacji rodzinnej i wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów rodzinnej, aby odzwierciedlały prezentowane wartości przez fundatora, stojące u podstaw ustanowienia fundacji rodzinnej.  

Fundator dysponuje szerokim zakresem autonomii w zakresie ustalania przesłanek i zasad realizacji świadczeń na rzecz beneficjentów fundacji rodzinnej. W szczególności, statut fundacji rodzinnej może przewidywać różne formy spełniania świadczeń – mogą one mieć charakter stały, okresowy lub incydentalny – w zależności od treści postanowień statutowych oraz indywidualnych okoliczności odnoszących się do konkretnego beneficjenta. Przykładowo, świadczenie może przybrać postać jednorazowej zapłaty na określony cel (takich jak sfinansowanie zabiegu medycznego), bądź regularnych wypłat (np. comiesięcznych przelewów na potrzeby życiowe). Swoboda fundatora w zakresie kształtowania mechanizmu wypłat na rzecz beneficjentów znajduje swoje źródło w uprawnieniu do ustalania treści statutu fundacji rodzinnej, w tym zasad zarządzania jej majątkiem oraz dystrybucji świadczeń. W ramach tego uprawnienia fundator może szczegółowo określić zarówno przesłanki, jak i tryb oraz częstotliwość dokonywania świadczeń przez fundację rodzinną, dostosowując je do założonych przez siebie celów i potrzeb wskazanych osób uprawnionych. 

W celu umożliwienia jak najpełniejszego urzeczywistnienia woli fundatora – a tym samym realizacji celów fundacji rodzinnej – prawo dopuszcza możliwość uzależnienia spełnienia świadczenia na rzecz beneficjenta od wystąpienia określonego warunku lub terminu. Rozwiązanie to w sposób istotny przyczynia się do efektywnego zarządzania strukturą fundacji rodzinnej oraz zwiększa skuteczność procesu sukcesyjnego. Konstrukcja ta zbliżona jest funkcjonalnie do instytucji zapisu zwykłego w testamencie. 

Zgodnie z art. 89 Kodeksu cywilnego, warunkiem w rozumieniu przepisów prawa może być każde przyszłe i niepewne zdarzenie. Jednocześnie, w świetle art. 94 KC, warunek uznaje się za nieważny, jeżeli jego spełnienie jest obiektywnie niemożliwe, sprzeczne z ustawą lub narusza zasady współżycia społecznego. W przypadku warunku zawieszającego, którego ziszczenie jest niemożliwe, świadczenie nie dochodzi do skutku. 

Fundator posiada uprawnienie do zamieszczenia w statucie fundacji rodzinnej postanowień przewidujących zarówno warunki zawieszające, jak i rozwiązujące, jak również do wskazania terminów wpływających na wykonanie świadczeń na rzecz beneficjentów. Do przykładowych warunków zawieszających możliwych do określenia w statucie należą: uzyskanie przez beneficjenta określonego poziomu wykształcenia, zawarcie związku małżeńskiego, podjęcie zatrudnienia w przedsiębiorstwie rodzinnym, narodziny potomstwa, wystąpienie choroby, wypadku, bądź osiągnięcie konkretnego poziomu dochodów. 

Z kolei warunki rozwiązujące mogą obejmować zdarzenia takie jak: rezygnacja z pracy w strukturach rodzinnej spółki, rozwód, zakończenie kształcenia, czy też podjęcie zatrudnienia poza granicami kraju i porzucenie losów rodzinnego biznesu. Jeśli natomiast chodzi o określenie terminów, statut może wskazywać na przykład konkretną datę, do której powinien on rozpocząć wskazane przez fundatora studia wyższe. 

Choć z chwilą wniesienia majątku do fundacji rodzinnej fundator co do zasady traci bezpośredni tytuł prawny do przekazanych składników, nie wyklucza to możliwości ustanowienia mechanizmów ochronnych, które zagwarantują mu ekonomiczne bezpieczeństwo. Fundator może występować w podwójnej roli: jako założyciel fundacji rodzinnej oraz jako jej beneficjent. Ujęcie fundatora w katalogu beneficjentów już na etapie konstruowania statutu umożliwia fundacji dokonywanie na jego rzecz wypłat zgodnie z zasadami określonymi w statucie – zarówno o charakterze regularnym, jak i warunkowym lub jednorazowym. Zastrzeżenie takich uprawnień w statucie stanowi przejaw odpowiedzialnego planowania. 

Podsumowanie 

Jak wskazano powyżej, w ramach ustawy o fundacji rodzinnej fundator zachowuje bardzo daleko idącą elastyczność w tworzeniu zasad funkcjonowania fundacji rodzinnej, tworząc statut fundacji, określając zasady dotyczące członków organów fundacji rodzinnej, czy określając zasady wytyczne dla działalności fundacji oraz realizacji świadczeń na rzecz beneficjentów.

Zarządzenie fundacją rodzinną będzie zależało od woli fundatora, który tworząc fundację określa czy fundacja rodzinna będzie posiadała więcej cech zakładowej czy korporacyjnej osoby prawnej.

Dominik Studziński 

Jacek Miłaszewski