Nowelizacja prawa spadkowego – dwa niezależne projekty zmian w kodeksie cywilnym

Obecnie trwają prace nad nowelizacją przepisów o testamentach szczególnych. Aby dostosować przepisy, sporządzono dwa niezależne projekty o zmianie Kodeksu cywilnego. 

Pierwsza propozycja projektu pojawiła się jeszcze w 2022 roku (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów – UD448). Na jego podstawie przygotowano projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeksu cywilnego oraz ustawy – Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 24 kwietnia 2024 roku (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów – UD30), który jest obecnie na etapie opiniowania oraz konsultacji.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego jednocześnie przeanalizowała propozycje przedstawione w projekcie z 2024 roku i uwzględniając uwagi zgłoszone w toku konsultacji społecznych do projektu z 2024 roku, przygotowała drugi, odrębny projekt. 

Szczególne formy testamentu – planowane zmiany w prawie spadkowym

W projektach zmian przewidziano m.in. likwidację niektórych dotychczasowych szczególnych form testamentu. Ustawodawca zmierza w ten sposób do uproszczenia katalogu form testamentu oraz dostosowania go do współczesnych realiów. Zmiany mają także ograniczyć ryzyko sporów między spadkobiercami co do ważności pozostawionych testamentów.

Likwidacja testamentu alograficznego

Projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewiduje całkowitą likwidację testamentu allograficznego. Likwidacji tej formy testamentu nie obejmuje jednak projekt z 2024 roku (UD30). 

Przy testamencie allograficznym spadkodawca składa swoje oświadczenie w przedmiocie ostatniej woli w obecności dwóch świadków. Ponadto oświadczenie powinno zostać złożone przed odpowiednim organem (np. wójtem, marszałkiem województwa, sekretarzem gminy czy kierownikiem urzędu stanu cywilnego).

Następnie urzędnik spisuje protokół i odczytuje go spadkodawcy w obecności świadków. W dalszej kolejności dokument jest podpisywany przez spadkodawcę, świadków i osobę przyjmującą oświadczenie.

W praktyce testament allograficzny jest wykorzystywany jednak bardzo rzadko. Przede wszystkim niewiele osób ma świadomość o istnieniu takiej formy testamentu. Jednocześnie w obecnych realiach społecznych, dużo łatwiej od testamentu allograficznego jest sporządzić testament w formie aktu notarialnego. W rezultacie przyczyny, które kiedyś uzasadniały utrzymywanie tej formy, w dużej mierze przestały istnieć.

Zwrócić należy także uwagę na liczne problemy związane z testamentem allograficznym. Osoby, przed którymi jest on sporządzany, często nie mają wykształcenia prawniczego i nie znają ustawowych wymogów formalnych testamentu allograficznego. Sprzyja to popełnianiu błędów przy sporządzaniu protokołu, co w konsekwencji może prowadzić do nieważności składanego oświadczenia i sporów między spadkobiercami.

Likwidacja testamentu podróżnego 

Obydwa projekty przewidują również likwidację testamentu podróżnego, gdyż w praktyce ta forma testamentu nie jest zbyt często wykorzystywana. Sporządzenie testamentu w czasie podróży jest obecnie niemal niemożliwe – przewoźnicy i ich pracownicy nie są zwykle przygotowani do spisania testamentu podróżnego. W rezultacie projektodawcy zdecydowali się uprościć przepisy prawa spadkowego i całkowicie zlikwidować testamenty podróżne. 

Testament ustny jako szczególna forma testamentu 

Testament ustny wciąż jest najczęściej stosowaną formą testamentu szczególnego, mimo że od lat budzi on wiele wątpliwości. Często pojawiają się bowiem problemy dowodowe, a także ryzyka wystąpienia nadużyć, np. w postaci sfałszowania treści testamentu. Z tego względu od dawna postulowano zmianę art. 952 k.c., a nawet całkowite zniesienie ustnej formy testamentu.

Na razie nie zdecydowano się jednak na likwidację testamentu ustnego. Projektodawcy uznali, że w nagłych, wyjątkowych sytuacjach spadkodawca powinien mieć możliwość skutecznego wyrażenia swojej ostatniej woli. 

Kiedy można skorzystać z testamentu ustnego?

Celem projektowanych zmian jest m.in. ograniczenie stosowania testamentu ustnego wyłącznie do szczególnych przypadków i uniemożliwienie korzystania z niego wtedy, gdy sporządzenie testamentu własnoręcznego lub notarialnego jest możliwe. 

Obydwa projekty dopuszczają możliwość skorzystania z testamentu ustnego jedynie, gdy łącznie spełnione zostaną dwie przesłanki:

• występują nadzwyczajne, nagłe okoliczności uniemożliwiające lub poważnie utrudniające sporządzenie testamentu zwykłego, oraz
• istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy.

W projektach nie zawarto definicji sytuacji nadzwyczajnych. Można jednak przyjąć, że nadzwyczajną okolicznością może być np. powódź, pandemia, poważny wypadek komunikacyjny, atak terrorystyczny czy działania zbrojne. Z całą pewnością katalog tych okoliczności jest otwarty. 

Projektowane zmiany są wyrazem odejścia od dotychczasowego modelu, w którym wystarczało spełnienie tylko jednego z powyższych warunków.

Stwierdzanie treści testamentu ustnego – jakie zmiany przyniesienie nowelizacja prawa spadkowego?

Projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewiduje całkowite odejście od możliwości ustalania treści testamentu ustnego wyłącznie na podstawie zeznań świadków. Zmiana ta ma zmniejszyć ryzyko fałszerstw i zwiększyć bezpieczeństwo prawne spadkobierców.

Nowe przepisy będą wymagały sięgania po bardziej wiarygodne sposoby utrwalenia treści testamentu. Jednym z nich może być pisemny protokół sporządzony i podpisany zgodnie z wymogami ustawy. Ma to ułatwić prowadzenie postępowań spadkowych i uczynić je bardziej przejrzystymi.

Istotna zmiana dotyczy także zasad podpisywania pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego. Dotąd dokument mógł być podpisany albo przez spadkodawcę i dwóch świadków, albo tylko przez wszystkich świadków. Taki model sprzyjał m.in. antydatowaniu dokumentów i „potwierdzaniu” oświadczeń rzekomo złożonych tuż przed śmiercią testatora.

Aby wyeliminować te ryzyka, projekt jednoznacznie wskazuje, że pismo musi zawierać podpis spadkodawcy. Wymóg ten pełni kilka istotnych funkcji:

• potwierdza, że spadkodawca zapoznał się z treścią dokumentu i miał możliwość jej zweryfikowania,
• umożliwia biegłym ocenę autentyczności podpisu,
• ogranicza możliwość sporządzania dokumentu dopiero po śmierci testatora.

Projekt Komisji Kodyfikacyjnej zakłada zatem, że pismo powinno powstać niezwłocznie po złożeniu oświadczenia, jeszcze za życia spadkodawcy. Najpierw dokument podpisuje spadkodawca, a dopiero potem – co najmniej trzech świadków, nawet jeśli nastąpi to już po jego śmierci.

Nieco inne zmiany w ustawie przewiduje projekt z 2024 roku (UD30). Projekt zakłada bowiem, że treść oświadczenia spadkodawcy powinna zostać spisana niezwłocznie przez jednego ze świadków. Nie powinno to jednak nastąpić później niż w ciągu miesiąca od jego złożenia. W piśmie trzeba wskazać miejsce i datę złożenia oświadczenia oraz sporządzenia dokumentu, a także okoliczności, które uzasadniają sporządzenie testamentu ustnego. Dokument powinien być podpisany przez spadkodawcę i dwóch świadków albo przez wszystkich świadków.

Jeżeli treść testamentu nie zostanie spisana przed otwarciem spadku, jej ustalenie będzie się mogło odbyć wyłącznie na podstawie zgodnych zeznań świadków złożonych przed sądem. Termin na złożenie takich zeznań ma wynosić trzy miesiące od otwarcia spadku (obecnie jest to sześć miesięcy). W sytuacji, gdy jest wiele świadków, a przesłuchanie jednego lub kilku z okaże się niemożliwe, sąd będzie mógł oprzeć się na zeznaniach dwóch świadków. Zasadą pozostanie jednak, że w miarę możliwości należy przesłuchać wszystkich świadków.

Celem zmian jest wyraźne oddzielenie momentu sporządzenia testamentu i późniejszego stwierdzenia jego treści. Stwierdzenie treści testamentu na piśmie jest możliwe tylko za życia spadkodawcy. Natomiast po jego śmierci treść testamentu może potwierdzić już tylko sąd. Planowane zmiany przepisów mają uporządkować dotychczasowe procedury i zwiększyć bezpieczeństwo prawne spadkobierców.

Testament ustny audiowizualny jako szczególna forma testamentu

Projekt nowelizacji wprowadza nowy sposób stwierdzania treści testamentu ustnego – za pomocą nagrania audiowizualnego. Oświadczenie woli złożone ustnie w obecności świadków będzie można nagrać urządzeniem rejestrującym obraz i dźwięk np. telefonem.

Celem tej regulacji jest zwiększenie pewności dowodowej i ograniczenie ryzyka fałszowania testamentów ustnych. Nagranie ma pozwolić na dokładne odtworzenie treści testamentu oraz weryfikację osób biorących udział w czynności.

Nagranie musi umożliwiać identyfikację:

• spadkodawcy oraz
• co najmniej trzech świadków obecnych przy składaniu oświadczenia.

Nie jest konieczne podawanie imion i nazwisk na nagraniu. Wystarczy, aby tożsamość osób dało się ustalić na podstawie ich wyglądu, głosu czy pełnionej funkcji. Obowiązkową obecność świadków przy testamencie audiowizualnym przewidziano wyłącznie w projekcie Komisji Kodyfikacyjnej. Projekt ustawy z 2024 roku (UD30) nie wymaga natomiast obecności żadnych świadków.

Obydwa projekty ustawy o zmianie Kodeksu cywilnego przewidują, że nagranie audiowizualne będzie równoważne z pismem podpisanym przez spadkodawcę. W praktyce można się spodziewać, że w nagłych sytuacjach nagranie będzie częściej wybieranym sposobem utrwalenia testamentu ustnego.

Warto zwrócić uwagę, iż w projektach przewidziano różne terminy przekazania nagrania:

• zgodnie z założeniami projektu z 2024 roku (UD30) nagranie trzeba przekazać do sądu spadku w ciągu miesiąca od złożenia oświadczenia, a po śmierci spadkodawcy – w ciągu trzech miesięcy od tej chwili;
• zgodnie z założeniami projektu Komisji Kodyfikacyjnej nagranie należy przekazać do notariusza lub sądu spadku w terminie trzech miesięcy od dnia otwarcia spadku.

Wprowadzenie testamentu audiowizualnego jest bez wątpienia ważnym krokiem w kierunku unowocześnienia prawa spadkowego. Należy jednak pamiętać, iż możliwość skorzystania z testamentu ustnego audiowizualnego jest dopuszczalna tylko w nadzwyczajnych sytuacjach. Testament audiowizualny nie jest samodzielną, „zwykłą” formą testamentu, a jedynie nowym sposobem utrwalenia oświadczenia woli w ramach testamentu szczególnego, gdy sporządzenie testamentu własnoręcznego lub notarialnego jest niemożliwe lub poważnie utrudnione.

Kto może być świadkiem testamentów szczególnych?

Zarówno projekt z 2024 roku (UD30), jak i projekt Komisji Kodyfikacyjnej przewidują istotne zmiany w katalogu osób, które mogą być świadkami testamentów szczególnych.

Projekt zmian Komisji Kodyfikacyjnej doprecyzowuje przede wszystkim, kim w ogóle jest świadek testamentu. To osoba, która: jest obecna przy składaniu oświadczenia woli, wie, że spadkodawca sporządza testament i rozumie treść jego oświadczenia. Definicja zawarta w projekcie ustawy z góry wyklucza zatem osoby, które:

• nie zdają sobie sprawy, że biorą udział w sporządzeniu testamentu
• albo nie rozumieją, co spadkodawca mówi.

Projekt Komisji zakłada również, że świadkiem nie może być w szczególności:

• osoba, która nie widzi lub nie słyszy w takim stopniu, że nie jest w stanie odebrać treści oświadczenia spadkodawcy,
• osoba, która nie ukończyła 16 roku życia,
• osoba, która ze względu na ułomności intelektualne nie jest w stanie zrozumieć treści testamentu.

Jednocześnie projekt odchodzi od dotychczasowych, sztywnych wyłączeń. Świadkiem może być np. osoba niema albo osoba, która nie potrafi pisać. Wystarczy, że dana osoba rozumie oświadczenie spadkodawcy i może pomóc w jego utrwaleniu (np. w postaci nagrania).

Zmiany w prawie spadkowym a bezstronność świadka

Obydwa projekty obejmują zmiany przepisów dotyczące bezstronności świadka. Świadkiem nie może być bowiem osoba posiadająca oczywisty interes w treści testamentu.

Projekt z 2024 roku (UD30) oraz projekt Komisji Kodyfikacyjnej, zakładają że świadkiem co do zasady nie może być:

• osoba, która otrzymuje jakąkolwiek korzyść z testamentu,
• małżonek, były małżonek, a także osoba pozostająca lub pozostająca w przeszłości we wspólnym pożyciu (konkubinat) z osobą, która ma otrzymać korzyść z testamentu,
• krewni i powinowaci beneficjenta (np. dzieci, rodzice, rodzeństwo, kuzynostwo) oraz osoby z nim przysposobione – do czwartego stopnia pokrewieństwa,
• krewni osoby, która żyje w konkubinacie lub w stosunku przysposobienia z beneficjentem – również do czwartego stopnia.

Istotne ograniczenia wprowadzono również w przypadku gdy spadkobiercą jest osoba prawna (np. spółka z o.o.). W takiej sytuacji świadkiem nie mogą być także osoby powiązane z tym podmiotem, tj. osoby, których rola, funkcja lub interes może budzić wątpliwości co do ich bezstronności.

Podsumowanie nowelizacji prawa spadkowego

Planowana nowelizacja przepisów spadkowych powinna zwiększyć pewność co do ważności testamentów, ograniczyć pole do nadużyć i sporów między spadkobiercami oraz lepiej dostosować prawo do współczesnych realiów. Warto śledzić dalsze etapy prac legislacyjnych, które mogą zakończyć się już w 2026 roku!

Aleksandra Szyszkowska

Artykuł Jak zmienią się szczególne formy testamentu? Przegląd projektu zmian w prawie spadkowym pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Artykuł Fundacja rodzinna 2026 r. – jak działa i dlaczego zyskuje na znaczeniu? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Artykuł Fundacja rodzinna 2025 r. – jak działa i dlaczego zyskuje na znaczeniu? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Fundacje rodzinne, jako osoby prawne są zobowiązane stosować przepisy ustawy o rachunkowości i prowadzić pełną księgowość.

Sprawozdanie fundacji rodzinnej – jak dopełnić formalności

Sprawozdanie finansowe fundacji rodzinnej powinno zostać sporządzone w terminie trzech miesięcy od dnia zamknięcia ksiąg rachunkowych. Fundacje rodzinne, które zakończyły rok obrotowy z końcem 2024 r. powinny sporządzić sprawozdanie do 31 marca oraz dokonać zatwierdzenia do 30 czerwca 2025 r.

Organem zatwierdzającym sprawozdanie finansowe fundacji rodzinnej jest zgromadzenie beneficjentów, które zatwierdza sprawozdanie finansowe podejmując uchwałę. Zgromadzenie beneficjentów fundacji rodzinnej zwoływane jest zazwyczaj przez zarząd, chyba że statut fundacji rodzinnej stanowi inaczej. Statut może przewidywać odstępstwa od procedury odbywania zgromadzeń beneficjentów uregulowanych w ustawie o fundacji  rodzinnej. Zawsze należy ustalić więc jaka była wola fundatora w tej kwestii oraz dochować wymów przewidzianych w statucie.

Sprawozdanie fundacji rodzinnej – termin złożenia dokumentów do sądu

Termin na złożenie sprawozdania finansowego do Sądu w Piotrkowie Trybunalskim wynosi 15 dni od daty podjęcia uchwały o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego. Standardowo będzie to zatem 15 lipca 2025 r.

Warto pamiętać, że Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim jest jedynym sądem w Polsce, który prowadzi Rejestr Fundacji Rodzinnych – i który nie funkcjonuje w formie elektronicznej. Dlatego do papierowego wniosku o zmianę danych w rejestrze fundacji rodzinnych (zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 maja 2023 roku, Dz.U. z 2023 r. poz. 974 z późn. zm. – druk RFR-Z30 oraz druk RFR-ZN) należy załączyć:

1) sprawozdanie finansowe w formie elektronicznej (płyta CD-plik XML),

2) wydruk sprawozdania finansowego w formie papierowej,
3) protokół z posiedzenia Zgromadzenia Beneficjentów na którym podjęto uchwały Zgromadzenia Beneficjentów o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego, o podziale zysku lub pokryciu straty oraz o udzieleniu absolutorium członkom zarządu fundacji,
4) sprawozdanie z badania, jeżeli sprawozdanie finansowe fundacji podlega badaniu zgodnie z ustawą o rachunkowości,
5) opłatę sądową w wysokości 250 złotych.

W rejestrze fundacji rodzinnych dla każdej fundacji rodzinnej wpisuje się wzmiankę o złożeniu rocznego sprawozdania finansowego fundacji rodzinnej z oznaczeniem dnia jego złożenia i roku obrotowego.

Brak złożenia sprawozdania finansowego fundacji rodzinnej – konsekwencje

Brak dopełnienia formalności związanych z przygotowaniem i złożeniem sprawozdania finansowego do rejestru może powodować sankcje karne (karę grzywny lub karę ograniczenie wolności w przypadku braku złożenia sprawozdania finansowego, a w przypadku braku sporządzenia sprawozdania finansowego także karę pozbawienia wolności).

Przepisy ustawy o fundacji rodzinnej przewidują ponadto, iż sąd rejestrowy wszczyna z urzędu postępowanie o rozwiązanie fundacji rodzinnej wpisanej do rejestru fundacji rodzinnych bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego, w przypadku gdy  mimo wezwania sądu rejestrowego nie złożono rocznych sprawozdań finansowych za dwa kolejne lata obrotowe.

Jacek Miłaszewski

Artykuł Sprawozdanie finansowe fundacji rodzinnej pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Artykuł Sukcesja bez tajemnic – pobierz raport! pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Wobec tego należycie skonstruowany statut stanowi skuteczne narzędzie do zarządzania fundacją rodzinną i pełnej realizacji woli fundatora. Bez mechanizmów przewidzianych w treści statutu, fundator może doprowadzić do niepożądanych sytuacji w przyszłości na tle funkcjonowania fundacji rodzinnej.  

Efektywność zarządzania fundacją rodzinną jest ściśle uzależniona od treści jej statutu, który powinien uwzględniać zamierzenia fundatora co do sposobu funkcjonowania oraz zarządzania majątkiem. Podkreślenia wymaga, że wiele firm rodzinnych stoi przed trudnym zadaniem zmiany pokoleniowej, natomiast zarządzanie fundacją rodzinną powinno odbywać się w taki sposób, aby przeciwdziałać niepożądanym konfliktom.  

W niniejszym artykule zostaną omówione istotne kwestie, które powinny być uwzględnione na etapie tworzenia fundacji rodzinnej, jak również w późniejszym czasie.

Powstanie i osobowość prawna fundacji rodzinnej 

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej fundacja rodzinna posiada osobowość prawną. Fundacja jest powoływana do życia przez fundatora, który przenosi na nią składniki swojego majątku o wartości co najmniej stu tysięcy złotych. 

Od momentu złożenia oświadczenia woli o ustanowieniu fundacji rodzinnej powstaje fundacja rodzinna w organizacji. Fundacja rodzinna w organizacji jest podmiotem praw i obowiązków, może pozywać, jak i być pozywana, a ponadto jest uprawniona do nabywania praw, w tym praw własności nieruchomości.  Podobnie, jak w przypadku spółek kapitałowych, możliwe jest, aby fundacja rodzinna została powołana przez więcej niż jednego fundatora (z wyjątkiem fundacji rodzinnych ustanawianych w testamencie).

Wyposażenie fundacji rodzinnej w majątek i zasady zarządzania

W zamian za przeniesiony majątek fundator nie obejmuje udziałów w fundacji rodzinnej. Tytułem do czerpania korzyści z majątku fundacji rodzinnej jest status beneficjenta. Wspomniany status przyznaje fundator, na mocy postanowień w statucie fundacji rodzinnej. Sam fundator również może objąć status beneficjenta i czerpać korzyści z majątku fundacji rodzinnej.  

Statut fundacji rodzinnej jako akt fundatora o charakterze ustrojowym stanowi podstawowy instrument kreujący zasady zarządzania majątkiem fundacji. W granicach wyznaczonych ustawą o fundacji rodzinnej fundatorowi przysługuje daleko idąca swoboda w zakresie kształtowania reżimu zarządczego, obejmującego zarówno reguły administrowania składnikami majątku fundacji, jak i zasady ich zbywania, obciążania czy inwestowania.  

Może on w szczególności określić kompetencje poszczególnych organów fundacji w tym zakresie, przewidując wymogi uzyskania określonych zgód, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych, dla dokonania określonych czynności prawnych, w tym zgody fundatora (jeżeli zachowuje on uprawnienia korporacyjne w ramach fundacji lub przyznaje sobie takie kompetencje w statucie). Statut może również przewidywać szczególne procedury decyzyjne, np. wymóg uzyskania kwalifikowanej większości głosów w organie decyzyjnym, zgody fundatora czy obowiązek zasięgnięcia opinii doradcy inwestycyjnego lub audytora.  

Z uwagi na fakt, iż fundator przenosząc składniki majątkowe na fundację rodzinną nie uzyskuje w zamian udziałów, źródłem uprawnienia do czerpania korzyści z majątku fundacji jest status beneficjenta, który nadawany jest w statucie. Fundator, obok innych osób fizycznych lub organizacji, może zostać beneficjentem i na tej podstawie korzystać z pożytków fundacji, z zachowaniem zasad określonych w art. 30–42 ustawy o fundacji rodzinnej.  

Co więcej, statut powinien zawierać regulacje dotyczące dalszego losu majątku fundacji na wypadek jej rozwiązania, a zatem może on wskazywać konkretne osoby lub podmioty, którym majątek lub jego poszczególne składniki mają zostać przekazane, przy czym w braku takich postanowień zastosowanie znajdą przepisy ustawy o fundacji rodzinnej. 

Elastyczność kształtowania struktury fundacji rodzinnej

Fundator fundacji rodzinnej posiada swobodę w zakresie kreowania katalogu beneficjentów, zarówno przez ich bezpośrednie imienne wskazanie w statucie, jak i poprzez opisowe ujęcie cech, które kwalifikują daną osobę do objęcia statusem beneficjenta. W praktyce częściej rekomendowane jest to drugie rozwiązanie – formułowanie ogólnych przesłanek identyfikacyjnych – z uwagi na wieloletni horyzont funkcjonowania fundacji, umożliwiający objęcie świadczeniami także osób jeszcze nienarodzonych lub nieznanych w chwili jej ustanowienia. 

Co więcej, możliwe jest elastyczne ukształtowanie struktury beneficjentów poprzez ustanowienie klas uprawnionych, z określeniem warunków ich sukcesywnego powoływania do świadczeń. Fundator nie jest ograniczony do wskazywania jedynie krewnych – beneficjentami mogą być również osoby niespokrewnione. 

Przepisy ustawy o fundacji rodzinnej nie przewidują ustawowej procedury zmiany statutu. Tym samym należy uznać, że możliwość i tryb zmian statutu są uzależnione wyłącznie od woli fundatora i postanowień statutu fundacji rodzinnej. Przyczyną daleko idącej elastyczności w kształtowaniu struktury fundacji rodzinnej jest potrzeba dostosowania mechanizmów sukcesyjnych fundacji do indywidualnych potrzeb rodziny. W uzasadnieniu projektu ustawy o fundacji rodzinnej duży nacisk położono na sukcesję majątku przedsiębiorcy przez członków jego rodziny oraz ochronę przed podziałem (rozdrobnieniem) majątku powstałego w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą po przeprowadzeniu sukcesji.  

Pomimo daleko idącej elastyczności w ramach strukturyzacji fundacji rodzinnej, można wskazać na pewne odmienności od spółek kapitałowych. Fundacja rodzinna nie może udzielić prokury, gdyż nie jest zarejestrowania ani w Centralnej Ewidencji i Informacji Działalności Gospodarczej, ani w Krajowym Rejestrze Sądowym, co stanowi przesłankę zdolności do udzielania tego typu pełnomocnictwa. Fundacja rodzinna nie prowadzi też działalności pod firmą, lecz pod nazwą, co może powodować wątpliwości czy fundacja rodzinna posiada status przedsiębiorcy na gruncie przepisów innych ustaw.

Kompetencje organów fundacji rodzinnej i zasady jej reprezentacji 

Fundacja rodzinna, podobnie jak spółki kapitałowe, działa przez swoje organy. Przepis art. 43 ustawy o fundacji rodzinnej określa katalog organów fundacji. Są to zarząd, rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów.  

Jak wskazano w uzasadnieniu do projektu ustawy o fundacji rodzinnej, podział kompetencji pomiędzy poszczególne organy fundacji ma przede wszystkim zapewnić sprawne zarządzanie fundacją rodzinną i wybór następców w przypadku wygaśnięcia mandatu członka danego organu fundacji rodzinnej. Nadto ustawa przewiduje kadencyjność organów fundacji rodzinnej. 

Fundacja rodzinna działa na podstawie statutu fundacji (a także regulaminów), a fundator ma niemal nieograniczoną swobodę w zakresie ustalenia zasad działania fundacji rodzinnej i kompetencji organów. To fundator – lub uprawniona przez fundatora osoba – może w ramach statutu fundacji zmienić ustawowy porządek działalności organów fundacji, a także wprowadzić inne potrzebne postanowienia. Fundator powinien zadbać przede wszystkim o to, aby organy nie działały wobec siebie w sposób konkurencyjny.  

Zarząd 

Po wpisie fundacji rodzinnej do rejestru organem reprezentującym fundacją rodzinną jest zarząd. Zarząd fundacji rodzinnej stanowi jej obowiązkowy organ wykonawczy, odpowiedzialny za operacyjne prowadzenie spraw, reprezentację oraz realizację celów ustanowionych w statucie. Może przyjmować postać jednoosobową bądź kolegialną, a jego skład może obejmować zarówno fundatora i beneficjentów, jak i osoby trzecie posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, które zagwarantują profesjonalne zarządzanie majątkiem fundacji. Przepisy dopuszczają nieodpłatne sprawowanie funkcji przez członków zarządu, zwłaszcza w przypadku, gdy funkcję tę powierzono fundatorowi lub osobom blisko z nim powiązanym.  

Reprezentacja fundacji rodzinnej przez zarząd może zostać ukształtowana dowolnie w statucie, przy czym zasadniczo przy zarządzie wieloosobowym wymagane jest współdziałanie dwóch jego członków. Czas trwania kadencji, tryb powoływania i odwoływania członków tego organu również może zostać elastycznie określony przez fundatora – w szczególności zastrzeżony dla innych organów fundacji lub zgromadzenia beneficjentów. 

Zarząd realizuje obowiązki związane z wypłatą świadczeń, zapewnieniem wypłacalności oraz zarządzaniem aktywami. Na członkach zarządu spoczywa także odpowiedzialność za bieżące prowadzenie spisu mienia i listy beneficjentów, przy jednoczesnym przestrzeganiu przepisów dotyczących ochrony danych osobowych.  

Fundator może szczegółowo wytyczyć zasady działania zarządu, precyzując, które czynności wymagają uprzedniej zgody innego organu lub jego samego, nadając tym samym fundacji charakter instrumentu dostosowanego do indywidualnych potrzeb. Statut może również przewidywać określone wymogi kwalifikacyjne, jakie muszą spełniać kandydaci do zarządu.  Taka konstrukcja otwiera przed fundatorem pole do sprawowania realnego wpływu nad kierunkami działania fundacji rodzinnej przez pokolenia, przy jednoczesnym zachowaniu formalnej ciągłości i stabilności jej funkcjonowania. 

Rada nadzorcza 

Fakultatywnym organem fundacji rodzinnej jest rada nadzorcza. Obowiązek powołania rady nadzorczej powstaje, gdy liczba beneficjentów przekroczy 25 osób. Zadaniem rady nadzorczej jest sprawowanie nadzoru nad działalnością zarządu w zakresie zgodności z prawem oraz aktami obowiązującymi w fundacji rodzinnej. Do rady nadzorczej odpowiednio stosuje się przepisy dotyczące powoływania zarządu, z tym, że kadencja członka rady – w braku odmiennej woli fundatora – trwa pięć lat.  

Ustawa o fundacji rodzinnej, choć stanowi istotny krok w kierunku regulacji struktur korporacyjnych fundacji, pozostaje uboga w zakresie precyzyjnego określenia kompetencji rady nadzorczej. W odróżnieniu od Kodeksu spółek handlowych, który szczegółowo reguluje funkcjonowanie rad nadzorczych w spółkach kapitałowych, przepisy ustawy o fundacji rodzinnej nie dostarczają równie rozbudowanego katalogu uprawnień i obowiązków tego organu. O ile kodeks spółek handlowych wyznacza jasne ramy działania rad nadzorczych, w tym np. możliwość korzystania z doradców zewnętrznych czy szerokiego zakresu nadzoru, to w przypadku fundacji rodzinnej ustawodawca nie wprowadził podobnych rozwiązań. 

Mając na uwadze powyższe fundator, w celu zapewnienia prawidłowego i efektywnego funkcjonowania organów fundacji, powinien szczegółowo uregulować w statucie fundacji kompetencje rady nadzorczej, w tym zakres nadzoru nad działalnością zarządu, a także określić zasady korzystania przez radę z doradców zewnętrznych, w razie potrzeby. Tylko odpowiednia regulacja tych kwestii może zapewnić sprawne zarządzenie w ramach fundacji. Brak jednoznacznych regulacji może prowadzić do trudności w realizacji nadzoru oraz wywołać wątpliwości co do skuteczności działań tego organu. 

Zgromadzenie beneficjentów 

Zgromadzenie beneficjentów pełni funkcję kluczowego mechanizmu kontroli i równowagi wewnętrznej w fundacji rodzinnej. Uchwały tego organu – podejmowane co do zasady bezwzględną większością głosów. Posiedzenia mogą odbywać się w siedzibie fundacji lub innym wskazanym miejscu, a głosowanie może odbywać się osobiście lub przez pełnomocnika na podstawie dokumentu spełniającego minimalne wymagania identyfikacyjne. 

Zasadniczo zgromadzenie beneficjentów jest organem kolegialnym powołanym do wyrażania woli w kluczowych kwestiach ustrojowych, finansowych i organizacyjnych – takich jak zatwierdzenie sprawozdań, udzielenie absolutorium, wybór audytorów, powoływanie organów po śmierci fundatora, a nawet podjęcie decyzji o rozwiązaniu fundacji z ważnych powodów.  

Więcej na temat funkcjonowania fundacji rodzinnych i zasad ich funkcjonowania organów przeczytasz w naszym artykule Fundacja rodzinna – Zmiana Warty. 

 Wpływ fundatora na funkcjonowanie organów fundacji rodzinnej

Fundator może przewidzieć szczególne zasady wyłonienia kandydatów do organów oraz określić cechy, jakie powinien posiadać kandydat (między innymi dotyczące wieku, doświadczenia zawodowego, czy też wykształcenia).  Dalej można wskazać na niemal nieograniczoną swobodę fundatora w zakresie uprzywilejowania głosów w ramach organów fundacji, w szczególności zgromadzenia beneficjentów. Fundator może postanowić, że posiada szczególne kompetencje w toku podejmowania uchwał przez organy fundacji rodzinnej, a ponadto zastrzec, że dla skutecznego podjęcia uchwały w danej sprawie wymagana jest jego zgoda.  

Nie sposób nie dostrzec także, że przepisy art. 57-60 ustawy o fundacji rodzinnej stanowią zapożyczenie z przepisów Kodeksu spółek handlowych, w szczególności art. 18 KSH. Jednakże przyjmuje się, że uregulowanie art. 55 ustawy o fundacji rodzinnej – stanowiące odpowiednik art. 2091 KSH – nie wymaga od członków zarządu fundacji profesjonalnej staranności (inaczej niż ma to miejsce w przywołanej regulacji KSH)6, a jedynie staranności „należytej”. 

Z drugiej strony należy jednak przyjąć, że powyższa regulacja art. 55 u.f.r. stanowi przejaw elastyczności przyznanej fundatorowi w zakresie określenia zasad zarządzania fundacją, w tym określenia zasad uczestnictwa rodziny w organach fundacji. Przepisy przewidują wymóg prawidłowego zawiadomienia o posiedzeniu organu fundacji rodzinnej albo głosowaniu na piśmie albo przy wykorzystaniu środków bezpośredniego porozumiewania się na odległość. Ma to służyć ochronie oraz umożliwieniu uczestnictwa w podejmowaniu uchwał również członków organów fundacji rodzinnej nie mających z różnych względów możliwości osobistego pojawienia się w wyznaczonym miejscu, a także tych, którzy biorą udział w procesie decyzyjnym w sposób zdalny, np. w formie telekonferencji. 

Powyższy wymóg ma istotne znaczenie w świetle zasad dotyczących kworum – do podjęcia uchwały wymagane jest uczestnictwo przynajmniej połowy członków danego organu fundacji rodzinnej, chyba, że statut stanowi inaczej, co stanowi kolejny przykład możliwości wprowadzenia odrębnych zasad przez fundatora. W myśl ustawy uchwały zapadają bezwzględną większością głosów, a każdemu członkowi przysługuje jeden głos. Jednakże fundator w statucie może przyznać danemu członkowi organu fundacji rodzinnej uprzywilejowanie dotyczące prawa głosu bez ograniczeń.

Głosowania co do zasady powinny być jawne, chyba że przedmiotem uchwał są sprawy personalne i osobiste lub inaczej postanowi fundator. W takim przypadku istnieje możliwość głosowania tajnego. Ponadto tajne głosowanie należy także przeprowadzić na żądanie choćby jednego z członków organu fundacji rodzinnej uczestniczącego w głosowaniu. W tym zakresie również fundator może podjąć decyzję, aby w odmienny sposób uregulować kwestie wymagające tajności, rozszerzając zakres takich spraw.  

Zasady wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów fundacji rodzinnej 

Fundator, z chwilą wniesienia mienia do fundacji rodzinnej, między innymi w celu pokrycia funduszu założycielskiego, traci własność. Wobec tego, w jego interesie jest takie uregulowanie zasad zarządzania majątkiem fundacji rodzinnej i wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów rodzinnej, aby odzwierciedlały prezentowane wartości przez fundatora, stojące u podstaw ustanowienia fundacji rodzinnej.  

Fundator dysponuje szerokim zakresem autonomii w zakresie ustalania przesłanek i zasad realizacji świadczeń na rzecz beneficjentów fundacji rodzinnej. W szczególności, statut fundacji rodzinnej może przewidywać różne formy spełniania świadczeń – mogą one mieć charakter stały, okresowy lub incydentalny – w zależności od treści postanowień statutowych oraz indywidualnych okoliczności odnoszących się do konkretnego beneficjenta. Przykładowo, świadczenie może przybrać postać jednorazowej zapłaty na określony cel (takich jak sfinansowanie zabiegu medycznego), bądź regularnych wypłat (np. comiesięcznych przelewów na potrzeby życiowe). Swoboda fundatora w zakresie kształtowania mechanizmu wypłat na rzecz beneficjentów znajduje swoje źródło w uprawnieniu do ustalania treści statutu fundacji rodzinnej, w tym zasad zarządzania jej majątkiem oraz dystrybucji świadczeń. W ramach tego uprawnienia fundator może szczegółowo określić zarówno przesłanki, jak i tryb oraz częstotliwość dokonywania świadczeń przez fundację rodzinną, dostosowując je do założonych przez siebie celów i potrzeb wskazanych osób uprawnionych. 

W celu umożliwienia jak najpełniejszego urzeczywistnienia woli fundatora – a tym samym realizacji celów fundacji rodzinnej – prawo dopuszcza możliwość uzależnienia spełnienia świadczenia na rzecz beneficjenta od wystąpienia określonego warunku lub terminu. Rozwiązanie to w sposób istotny przyczynia się do efektywnego zarządzania strukturą fundacji rodzinnej oraz zwiększa skuteczność procesu sukcesyjnego. Konstrukcja ta zbliżona jest funkcjonalnie do instytucji zapisu zwykłego w testamencie. 

Zgodnie z art. 89 Kodeksu cywilnego, warunkiem w rozumieniu przepisów prawa może być każde przyszłe i niepewne zdarzenie. Jednocześnie, w świetle art. 94 KC, warunek uznaje się za nieważny, jeżeli jego spełnienie jest obiektywnie niemożliwe, sprzeczne z ustawą lub narusza zasady współżycia społecznego. W przypadku warunku zawieszającego, którego ziszczenie jest niemożliwe, świadczenie nie dochodzi do skutku. 

Fundator posiada uprawnienie do zamieszczenia w statucie fundacji rodzinnej postanowień przewidujących zarówno warunki zawieszające, jak i rozwiązujące, jak również do wskazania terminów wpływających na wykonanie świadczeń na rzecz beneficjentów. Do przykładowych warunków zawieszających możliwych do określenia w statucie należą: uzyskanie przez beneficjenta określonego poziomu wykształcenia, zawarcie związku małżeńskiego, podjęcie zatrudnienia w przedsiębiorstwie rodzinnym, narodziny potomstwa, wystąpienie choroby, wypadku, bądź osiągnięcie konkretnego poziomu dochodów. 

Z kolei warunki rozwiązujące mogą obejmować zdarzenia takie jak: rezygnacja z pracy w strukturach rodzinnej spółki, rozwód, zakończenie kształcenia, czy też podjęcie zatrudnienia poza granicami kraju i porzucenie losów rodzinnego biznesu. Jeśli natomiast chodzi o określenie terminów, statut może wskazywać na przykład konkretną datę, do której powinien on rozpocząć wskazane przez fundatora studia wyższe. 

Choć z chwilą wniesienia majątku do fundacji rodzinnej fundator co do zasady traci bezpośredni tytuł prawny do przekazanych składników, nie wyklucza to możliwości ustanowienia mechanizmów ochronnych, które zagwarantują mu ekonomiczne bezpieczeństwo. Fundator może występować w podwójnej roli: jako założyciel fundacji rodzinnej oraz jako jej beneficjent. Ujęcie fundatora w katalogu beneficjentów już na etapie konstruowania statutu umożliwia fundacji dokonywanie na jego rzecz wypłat zgodnie z zasadami określonymi w statucie – zarówno o charakterze regularnym, jak i warunkowym lub jednorazowym. Zastrzeżenie takich uprawnień w statucie stanowi przejaw odpowiedzialnego planowania. 

Podsumowanie 

Jak wskazano powyżej, w ramach ustawy o fundacji rodzinnej fundator zachowuje bardzo daleko idącą elastyczność w tworzeniu zasad funkcjonowania fundacji rodzinnej, tworząc statut fundacji, określając zasady dotyczące członków organów fundacji rodzinnej, czy określając zasady wytyczne dla działalności fundacji oraz realizacji świadczeń na rzecz beneficjentów.

Zarządzenie fundacją rodzinną będzie zależało od woli fundatora, który tworząc fundację określa czy fundacja rodzinna będzie posiadała więcej cech zakładowej czy korporacyjnej osoby prawnej.

Dominik Studziński 

Jacek Miłaszewski 

Artykuł Zarządzanie fundacją rodzinną  pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Wszystkich zaskoczyła liczba nowych fundacji rodzinnych

Szacowano, że będzie ich kilkaset rocznie, tymczasem w samym 2024 roku powstało ich ponad 2.300, podczas gdy w 2023 było ich 450. Cieszy duża popularność tego rozwiązania, co potwierdza, że jest to ważny krok w uzupełnianiu prawa spadkowego i sukcesyjnego.

Czy fundacje rodzinne są ryzykowne?

Entuzjazm środowiska firm rodzinnych kontrastuje nieco z oceną Ministerstwa Finansów w zakresie sposobu wykorzystania nowej struktury prawnej.

Po pierwsze, MF uważa, że sporo fundacji zostało wykorzystanych niezgodnie z celem przepisów. Urzędnicy twierdzą, że to obejście przepisów podatkowych, dlatego wszczęto kontrole w kilku podmiotach na podstawie klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR).

W odpowiedzi na interpelację poselską wiceminister finansów Jarosław Neneman poinformował, że w sprawie potencjalnego wykorzystania fundacji rodzinnej do agresywnej optymalizacji podatkowej toczy się pierwsze postępowanie z zastosowaniem klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR). Postępowanie to dotyczy rozliczenia podatku dochodowego od osób fizycznych za 2023 rok, a szacowana niedozwolona korzyść podatkowa może wynieść miliardy złotych.

Wiceminister Neneman zapowiedział również planowane zmiany w przepisach dotyczących opodatkowania fundacji rodzinnych. W wywiadzie dla PAP w sierpniu 2024 roku wiceminister finansów stwierdził: „Nawet pomysłodawcy fundacji rodzinnych przyznają, że przepisy podatkowe w tym zakresie poszły za daleko. Mamy przykłady ze stron internetowych zajmujących się doradztwem podatkowym, które zachęcają do tworzenia fundacji jako metody na obniżanie podatków. Pojawiły się już opinie, że blisko połowa z utworzonych fundacji została utworzona wyłącznie w celu unikania opodatkowania. Mamy także doniesienia z Krajowej Administracji Skarbowej, że niektóre fundacje są wykorzystywane do bardzo agresywnej optymalizacji podatkowej”. Propozycje Jarosława Nenemana miały obejmować m.in. opodatkowanie sprzedaży majątku przez fundacje rodzinne z możliwością odliczenia zapłaconego podatku przy wypłacie świadczeń dla beneficjentów.

Od początku ostrzegaliśmy, że istotne jest, aby fundacja rodzinna była zakładana w sposób przemyślany, z długoterminowym planem zagospodarowania aktywów i środków przekazanych do fundacji. Jeśli fundatorzy w ramach tworzonych fundacji uwzględnili te kwestie, sądzimy, że postępowania GAAR zakończą się pozytywnie dla tych firm i struktur. Jednakże sygnałów ostrzegawczych nie należy bagatelizować.

Sam fakt skorzystania z korzyści podatkowych nie może być kwestionowany, bo miały one zachęcać do tworzenia fundacji rodzinnych, ale powinno to służyć zapewnieniu długoterminowych planów przedsiębiorców rodzinnych i dalszemu inwestowaniu, a nie skonsumowania środków przy użyciu optymalizacji podatkowej.

Nowe interpretacje – rodzi się praktyka

Spore zamieszanie wywołały mylne interpretacje podatkowe, które były sprzeczne z celem ustawy.

Największe problemy dotyczyły fundacji zakładanych przez małżonków wobec opodatkowania świadczeń wypłacanych beneficjentom.

Przykładem niekorzystnego poglądu, który odbił się szerokim echem, może być interpretacja z 30 kwietnia 2024 r. (sygn. 0112-KDIL2-1.4011.113.2024.2.JK), w której Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej uznał, że jeśli oboje małżonkowie są fundatorami fundacji rodzinnej, to świadczenia wypłacane im przez fundację mogą częściowo podlegać pod podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT). Stanowisko to sugerowało, że korzystniejsze podatkowo jest, gdy fundatorem fundacji jest tylko jeden z małżonków.

Na szczęście ten problem został rozwiązany poprzez zmianę podejścia organów podatkowych. W odpowiedzi na skargi i krytykę, Dyrektor KIS zmienił swoje stanowisko. W interpretacji z 25 czerwca 2024 r. (sygn. 0112-KDIL2-1.4011.113.2024.3.JK) uznano, że fundatorzy-małżonkowie, będący jednocześnie beneficjentami fundacji rodzinnej, mogą korzystać ze zwolnienia z PIT w całości. Oznacza to, że świadczenia wypłacane przez fundację na ich rzecz nie będą opodatkowane PIT.

Wnioski

Początkowe interpretacje wskazywały na ryzyko podatkowe dla małżonków będących wspólnie fundatorami fundacji rodzinnej. Jednakże, po interwencjach i analizach, organy podatkowe zmieniły swoje stanowisko na korzystniejsze dla podatników. Podobnie może być w innych sprawach.

Niemniej jednak, planując założenie fundacji rodzinnej przez członków rodziny, warto dokładnie przeanalizować aktualne interpretacje podatkowe i ewentualnie zasięgnąć porady specjalistów w tej dziedzinie.

Burza w szklance wody

Niepokój wzbudziły również dość kontrowersyjne wypowiedzi medialne wysokich urzędników Ministerstwa Finansów, którzy wyrażali opinie o konieczności nowelizacji przepisów. Propozycje te miały obejmować m.in. uszczelnienie systemu opodatkowania fundacji rodzinnych czy poszerzenie podstawy obliczenia daniny solidarnościowej o świadczenia beneficjentów otrzymane z fundacji rodzinnej.

Sam fakt wyrażania prywatnych poglądów nie jest naganny, ale negatywnie należy ocenić sytuację, gdy odbywa się to na łamach poczytnych publikacji, a za tymi opiniami nie idą żadne projekty nowych regulacji. Pomimo publicznych zapowiedzi Ministerstwo Finansów nie opublikowało bowiem oficjalnego stanowiska dotyczącego planowanych zmian w ustawie o fundacji rodzinnej na 2025 rok.

W konsekwencji obserwowaliśmy sporo wątpliwości wśród osób zainteresowanych fundacjami rodzinnymi, szczególnie tych, których aktualna sytuacja nie zmuszała do podjęcia natychmiastowych działań.

W uzasadnionych przypadkach warto, a nawet trzeba zakładać fundacje rodzinne

Mimo tej niepewnej atmosfery odnotowaliśmy stały wzrost zainteresowania fundacjami rodzinnymi wśród osób, których sytuacja majątkowa, rodzinna czy zdrowotna przemawiała za skorzystaniem z tego narzędzia – nawet przy świadomości, że zmiany w regulacjach mogą nastąpić. W 2024 rozpoczęliśmy pracę nad kolejnymi 40 fundacjami.

Wierzymy, że dla kogoś, kto chce uporządkować strukturę swojej firmy rodzinnej, perspektywa ewentualnej korekty zwolnień podatkowych czy zwiększenia obciążeń w przypadku wypłaty części środków nie będzie istotnym hamulcem w podejmowaniu działań. Przedłużający się okres niepewności działa jednak na niekorzyść długoterminowego interesu państwa polskiego, dlatego liczymy na szybkie zakończenie.

Oczywiście ewentualne patologie będą eliminowane, co można uznać za uzasadnione. Można było zaobserwować sygnały o próbach wykorzystywania fundacji rodzinnej do „ucieczki” z majątkiem – zarówno przez osoby dysponujące majątkiem wchodzącym we wspólność majątkową małżeńską, jak i osoby potencjalnie zagrożone egzekucją. Z pewnością takie działania są sprzeczne z ustawą. Dlatego należy liczyć się z rugowaniem tych zjawisk w praktyce.

Na pewno pozytywny efekt wprowadzenia fundacji rodzinnych to liczne reorganizacje w firmach rodzinnych, które dotąd były trudne do przeprowadzenia ze względów podatkowych. Dzięki fundacjom stały się możliwe, co pozwala na tworzenie sprawnych, przejrzystych i uporządkowanych struktur biznesowych.

Pojawia się sporo istotnych interpretacji, które sprawiają, że więcej wiemy o nowych uregulowaniach

Praktyka funkcjonowania fundacji rodzinnych obfituje w liczne interpretacje i komentarze. Warto podkreślić, że pojawia się coraz więcej analiz dotyczących właściwego oraz niewłaściwego sposobu wykorzystania tego narzędzia.

Do najważniejszych interpretacji z 2024 r. można zaliczyć następujące wypowiedzi:

• lokowanie środków przez fundację rodzinną na lokacie terminowej nie stanowi działalności gospodarczej i nie podlega opodatkowaniu (0111-KDIB1-2.4010.246.2024.2.AW);
• najem krótkoterminowy jest działalnością niedozwoloną dla fundacji rodzinnej (0111-KDIB1-2.4010.585.2024.2.EJ), choć w tym zakresie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 19 czerwca 2024 r. (sygn. akt I SA/Gd 219/24) wydanym w wyniku skargi na niekorzystną interpretację z 2023 r. uznał najem krótkoterminowy za działalność dozwoloną – brak jest podstaw do różnicowania skutków podatkowych najmu i najmu krótkoterminowego w odniesieniu do fundacji rodzinnych, albowiem w art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy nie zastrzeżono kryteriów zwyczajowego zawarcia umowy w formie pisemnej, uiszczenia kaucji zabezpieczającej oraz dłuższych okresów czasowych;
• dochód ze sprzedaży nieruchomości przez fundację rodzinną może być opodatkowany 25% CIT, nawet jeśli fundacja wynajmowała ją przez ostatnie 10 lat (0111-KDIB1-2.4010.700.2024.1.DK);
• dochody z wierzytelności pożyczkowej nabytej przez fundację rodzinną – można wskazać na odmienne stanowiska:

– otrzymanie spłaty wierzytelności pożyczkowej wraz z odsetkami (nabytej przez fundację w drodze darowizny) stanowi niedozwoloną działalność gospodarczą i podlega opodatkowaniu 25% (CIT 0111-KDIB2-1.4010.96.2024.2.KK);

– uzyskanie dochodu ze spłaty wierzytelności pożyczkowej (nabytej przez fundację w drodze darowizny) nie stanowi działalności gospodarczej i korzysta ze zwolnienia z CIT (0111-KDIB1-1.4010.427.2024.1.SH);

• fundacja rodzinna jako wspólnik w funduszach inwestycyjnych niebędących podatnikami CIT można wskazać na odmienne stanowiska:

– dochód fundacji z uczestnictwa w spółce niebędącej podatnikiem CIT o statusie alternatywnego funduszu inwestycyjnego, jest działalnością niedozwoloną dla fundacji rodzinnej i podlega opodatkowaniu 25% CIT (0114-KDIP2-1.4010.546.2024.1.MR1);

– przystąpienie fundacji do funduszu inwestycyjnego nie będzie stanowiło przejawu działalności niedozwolonej, tj. nie będzie stanowiło działalności gospodarczej fundacji rodzinnej wykraczającej poza zakres wskazany przez ustawę, przychody fundacji z tytułu inwestycji kapitałowych prowadzonych przez fundusz będą podlegały zwolnieniu z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób prawnych (0111-KDIB1-2.4010.437.2024.1.END).

Brak testamentu to często znaczące problemy

W ubiegłym roku zakończyliśmy także doradztwo w jednej z największych spraw z zakresu sporu wspólników wynikającego z dziedziczenia ustawowego. Ten przypadek, który obejmował w sumie ponad 50 sporów sądowych, trwających niemal trzy lata i zakończonych ugodą pokazuje, że dziedziczenie ustawowe to ostateczność.

Każda decyzja seniora w planowaniu sukcesji – czy to poprzez zapisy testamentowe, czy fundację rodzinną – ma sens i ułatwia płynne przekazanie majątku.

W 2024 roku jako partnerzy Centrum Prawa Firm Rodzinnych rozpoczęliśmy pracę nad zbiorem praktyk dla profesjonalnych doradców, co – jak wierzymy – pozwoli na poprawę sytuacji na rynku usług Private Clients w kolejnym roku. 

Fundatorzy coraz częściej weryfikują plany

Miniony rok przyniósł zauważalny wzrost zainteresowania Klientów sprawami sukcesji. Działania przedsiębiorców w zakresie fundacji rodzinnej są w wielu przypadkach systematyczne. Coraz częściej decydują się oni na profesjonalną weryfikację jej funkcjonowania – co najmniej raz w roku.

Ponadto rośnie liczba fundatorów, którzy powierzają obsługę księgową fundacji wyspecjalizowanym podmiotom. Jest to spowodowane faktem, że fundacja rodzinna znacznie różni się od tradycyjnej spółki z o.o.

W ubiegłym roku mieliśmy okazję wspierać rachunkowo i księgowo fundatorów. Do ich grona zaliczają się zarówno osoby, którym doradzaliśmy od początku, jak również te, które zgłosiły się do nas w późniejszym etapie funkcjonowania fundacji.

Koncepcja sukcesyjna to nie tylko testament czy fundacja rodzinna

Warto także wskazać, że według naszych obserwacji trwa proces wyposażania fundacji rodzinnej w aktywa o znacznej wartości. O ile większość fundacji tworzono z minimalnym wkładem, obecnie widzimy trend ich doposażania.

Odnotowaliśmy również przypadki koncepcji sukcesyjnych, w których fundacja rodzinna została założona, ale nie wyposażona w majątek. W takich przypadkach przewiduje się, że określone aktywa zostaną do niej przekazane w testamencie. To rozwiązanie należy uznać za prawidłowe. Z jednej strony – tworzy się jasne ramy funkcjonowania fundacji po śmierci fundatora/fundatorów, a z drugiej – testament można w każdej chwili zmienić. Takie podejście zabezpiecza majątek przed zbyt pochopnym umieszczeniem go w fundacji rodzinnej. Tym bardziej że regulacje mogą jeszcze ulec zmianie.

Fundacja rodzinna nie może funkcjonować w oderwaniu od całego systemu regulacji dotyczących testamentów, a także ważnych pełnomocnictw. Ich zastosowanie może być kluczowe w przypadku długotrwałej choroby, niedyspozycji zdrowotnej lub zaginięcia testatora.

W takich sytuacjach fundacja rodzinna czy testament jeszcze nie odgrywają swojej roli, a pełnomocnictwo umożliwia wskazanym osobom zarządzanie bieżącym majątkiem do czasu powrotu do zdrowia lub do momentu uruchomienia testamentu.

Rafał Szymkowiak

Artykuł Rok 2024 – pierwszy pełen rok funkcjonowania fundacji rodzinnych w Polsce pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Czym jest zachowek?

Żeby zrozumieć, na czym dokładnie polega orzeczenie Sądu Najwyższego, warto najpierw przypomnieć, czego dotyczy regulacja zachowku i na czym on dokładnie polega.

Zachowek to uprawnienie, które ma na celu zabezpieczenie interesów spadkobierców ustawowych. Chroni on zatem interesy członków najbliższej rodziny, na wypadek, gdyby zostali niesprawiedliwie potraktowani przez spadkodawcę wskutek jego decyzji testamentowych lub dokonanych darowizn za życia spadkodawcy. Takie sytuacje mogą mieć miejsce, gdy sukcesorzy nie otrzymają nic lub otrzymają mniej, niż im przysługuje na gruncie prawa spadkowego. 

Zachowek przysługuje tylko najbliższej rodzinie spadkodawcy, tj. zstępnym (jego dzieciom, wnukom, prawnukom itd.) oraz co do zasady małżonkowi i rodzicom, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Ważną kwestią podczas ustalania wysokości zachowku jest określenie wartości całego majątku spadkodawcy, od którego zachowek ma być wyliczony. Składa się na niego nie tylko to, co zmarły pozostawił w chwili śmierci, ale również niektóre darowizny dokonane za życia spadkodawcy i zapisy windykacyjne.

Jakie darowizny doliczane są do spadku?

Co do zasady, do wartości majątku spadkowego doliczeniu podlegają darowizny dokonane w ciągu ostatnich 10 lat przed otwarciem spadku. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że w przypadku otrzymania darowizny przez spadkobiercę lub uprawnionego do zachowku, dolicza się ją do bazowej wartości spadku niezależnie od daty jej otrzymania, a także bez względu na przedmiot darowizny oraz intencje spadkodawcy. Do wartości spadku nie dolicza się jednak drobnych, zwyczajowo przyjętych darowizn (np. prezentu imieninowego).

Więcej o zachowku oraz o tym, jak istotny jest on w przypadku sukcesji firmy, przeczytasz w naszym artykule Zachowek w firmie rodzinnej – jak sprawiedliwie podzielić swój majątek, zachowując trwałość biznesu?

Na czym polegał problem rozstrzygany przez Sąd Najwyższy?

Wyżej wspomniana uchwała Sądu Najwyższego dotyczyła sprawy spadkowej, w której po śmierci matki syn domagał się zachowku od wnuczki, która 13 lat przed śmiercią babci otrzymała od niej nieruchomość. Co warto podkreślić, żadne z dzieci (w tym matka obdarowanej) nie odrzuciło ani nie zrzekło się spadku, a co więcej, nie zostało uznanymi niegodnymi dziedziczenia.

Ze względu na powyższe, wnuczka z chwilą śmierci babci nie była spadkobierczynią (ponieważ w tej sytuacji była nią jej matka), a sama darowizna została dokonana ponad 10 lat przed otwarciem spadku.

Sąd Okręgowy, rozpoznając opisywaną sprawę, zwrócił uwagę na to, że dotychczas rozstrzygnięcia sądów w podobnych kwestiach były rozbieżne co do tego, czy spadkobierców i uprawnionych do zachowku należy wiązać z potencjalnym kręgiem spadkobierców i uprawnionych do zachowku, czy też wyłącznie z osobami, które rzeczywiście stają się spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku.

Ponadto, zwrócono uwagę na to, że spadkodawczyni w rzeczywistości oddała wnuczce jedyny cenny składnik majątku, pozbawiając tym samym ówczesnych spadkodawców odniesienia realnej korzyści, a także prawa do zachowku – tylko dlatego, że wnuczka nie stała się spadkobierczynią.

W wyniku powyższych rozważań Sąd Okręgowy poprosił Sąd Najwyższy o rozstrzygnięcie kwestii, czy rozliczenie zachowku nie powinno być dokonywane między poszczególnymi szczepami lub gałęziami rodzinnymi. Pozytywna odpowiedź doprowadziłaby do sytuacji, w której dokonana w sprawie darowizna na rzecz wnuczki podlegałaby uwzględnieniu przy obliczaniu zachowku.

Dziecko musi zapłacić należność za zachowek, do którego zobowiązany byłby zmarły rodzic

Sąd Najwyższy przyznał, że doliczanie do spadku darowizn przy obliczaniu zachowku ma na celu zapobieganie sytuacji, w której osoby uprawnione do zachowku utraciłyby należną im ochronę wskutek czynności dokonanych za życia przez spadkodawcę. Wskazał zarazem, że nie może ono ograniczać prawa do dysponowania majątkiem przez spadkodawcę.

Sąd Najwyższy przywołał także stanowisko, zgodnie z którym zobowiązanie do uzupełnienia zachowku ciążące na obdarowanym przechodzi na jego następców także wtedy, gdy obdarowany nie dożył otwarcia spadku po darczyńcy, nawet gdy darowizna została dokonana przed więcej niż 10 laty od śmierci spadkodawcy. Taką sytuację obrazuje poniższy przykład:

Przykład 1:

Jan Kowalski darował w 2005 roku kolekcję obrazów stanowiących niemal cały jego majątek, swojej córce Annie Kowalskiej. Anna Kowalska umarła w 2016 r. w związku z czym należąca do niej kolekcja obrazów została przekazana jej jedynemu spadkobiercy – Michałowi Kowalskiemu. W 2017 r. zmarł Jan Kowalski, którego spadkobiercami byli Michał Kowalski (syn Anny) oraz Adam Kowalski (syn Jana). Syn Jana Kowalskiego, w związku z brakiem spadku po ojcu słusznie zwrócił się do Michała Kowalskiego o wypłatę zachowku, w związku z posiadaniem przez niego kolekcji obrazów, co Michał uczynił.

Za zachowek odpowiedzialni są spadkobiercy, a nie „szczep rodziny”

Sąd Najwyższy przypomniał, że na rzecz doliczenia darowizny dokonanej zstępnemu, który nie dożył otwarcia spadku, a w jego miejsce wszedł dalszy zstępny (np. gdy darowizna miała miejsce na rzecz córki, która zmarła przed otwarciem spadku, a w jej miejsce wchodzi wnuczka spadkodawcy), przemawia pośrednio reguła wyrażona w art. 996 § 1 zdanie drugie k.c. Argument ten nie dotyczy jednak sytuacji odwrotnej, tj. darowizny dokonanej na rzecz dalszego zstępnego (w przywołanym przykładzie – wnuczki), który nie dochodzi do spadku, ponieważ dziedziczy jego wstępny (czyli córka spadkodawcy).

Sąd Najwyższy wskazał, że w omawianym przykładzie obdarowana wnuczka nie dziedziczyłaby z ustawy, zatem nie była zobowiązana do zapłacenia zachowku.

Dodatkowo należy mieć na uwadze, że przyjęta w artykule 994 § 1 k.c. granica czasowa dotyczy tylko darowizn uczynionych na rzecz osób trzecich. Darowizny uczynione na rzecz spadkobierców albo uprawnionych do zachowku dolicza się natomiast do spadku niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane, także wówczas, gdy spadkodawca uczynił darowiznę więcej niż dziesięć lat przed śmiercią.

Co za tym idzie, każda z osób niebędących w chwili otwarcia spadku spadkobiercami, nie odpowiada za uzupełnienie zachowku, jeżeli darowizny wobec nich zostały dokonane na więcej niż 10 laty przed otwarciem spadku darczyńcy.

Praktyczne wykorzystanie

Okazuje się zatem, że przemyślane zarządzanie majątkiem za życia, może być kluczowe również w ramach ochrony majątku przed koniecznością jego rozdrobnienia.

Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego, darowizna przekazana osobom, które nie staną się spadkobiercami z chwilą śmierci darczyńcy, nie zalicza się do substratu zachowku już po 10 latach po jej dokonaniu. Poniżej przykład praktycznego zastosowania takiej informacji.

Przykład 2

Renata Kowalska miała 2 dzieci – Krystiana i Małgorzatę. Renata darowała 15 lat przed śmiercią jacht wnukowi. Zapobiegła tym samym konieczności zapłaty przez niego zachowku, pozwalając w pełni cieszyć się rodzinną pamiątką.

Co ciekawe, taki sposób postępowania może przypominać wykorzystanie fundacji rodzinnej, dzięki której fundator jest w stanie przekazać rodzinny majątek według określonych reguł, chociażby wyłącznie osobom, które przejawiają cechy potrzebne do jego utrzymania, lub osobom, które spełnią wyznaczone przez spadkodawcę warunki. Więcej o fundacji rodzinnej przeczytasz w artykule Fundacja rodzinna: Odpowiednia strategia biznesowa? Ograniczenia, ryzyka i korzyści Strategie biznesowe fundacji rodzinnej – poznaj korzyści z założenia! , a także w artykule Fundacja rodzinna: jak ją założyć i ile to kosztuje? Jakie koszty należy ponieść przy zakładaniu fundacji rodzinnej?

Konrad Sawczuk

Jakub Stegenta

Jacek Miłaszewski

Artykuł „Szczep rodzinny” w porządku dziedziczenia. Czy obdarowana przed 10 laty wnuczka jest zobowiązana do zapłaty zachowku krewnym? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Czym są zagraniczne jednostki kontrolowane (CFC)? 

W ciągu ostatnich lat wielu przedsiębiorców osób zdecydowało się przenieść działalność za granicę. Szczególną popularnością cieszyły się państwa o niższym poziomie opodatkowania niż Polska i mniejszej liczbie barier prawnych i administracyjnych. W odpowiedzi polski ustawodawca wprowadził do ustawy o PIT i CIT przepisy o zagranicznych jednostkach kontrolowanych (ang. controlled foreign company). Ich celem jest wyrównanie poziomu efektywnego opodatkowania między poszczególnymi krajami. 

Przez zagraniczne jednostki kontrolowane rozumie się podmioty zagraniczne, nad którymi kontrolę sprawuje polski podatnik (zarówno PIT, jak i CIT). Zakres zastosowania przepisów o CFC obejmuje nie tylko zagraniczne spółki. Zagraniczną jednostką kontrolowaną może być także:

• fundacja, trust lub inny podmiot o charakterze powierniczym,
• podatkowa grupa kapitałowa lub pod określonymi warunkami jej jednostka składowa,
• wydzielona organizacyjnie lub prawnie część zagranicznej spółki albo innego podmiotu.

— przy czym żaden z tych podmiotów nie może posiadać siedziby, zarządu ani rejestracji na terytorium Polski.

Przepisy dotyczą przede wszystkim podmiotów, które w kraju swojej siedziby płacą podatek dochodowy na korzystniejszych zasadach niż obowiązujące w Polsce. Jednym z dodatkowych warunków jest czerpanie przez zagraniczną jednostkę dochodów z działalności pasywnej (np. z dywidend czy licencji).

Aby zagraniczna jednostka była uznana za CFC, musi być kontrolowana przez polskiego podatnika. Zasadniczo, warunek kontroli jest spełniony, jeśli polski podatnik posiada (zarówno pośrednio, jak i bezpośrednio) m.in. powyżej 50%:

• udziałów w kapitale,
• praw głosu w organach kontrolnych, stanowiących lub zarządzających, 
• praw do uczestnictwa w zysku podmiotu.

Przepisy z zakresu CFC nie dotyczą jednak tych podmiotów zagranicznych, które prowadzą rzeczywistą działalność gospodarczą w kraju siedziby.

Opodatkowanie CFC (fundacje zagraniczne, spółki, trusty)

W pewnym uproszczeniu polski podatnik będzie musiał zapłacić podatek od CFC, jeśli sprawuje kontrolę nad zagraniczną jednostką oraz ma prawo do zysków tej jednostki. 

W większości przypadków dochód uzyskany przez podatnika kontrolującego CFC podlega opodatkowaniu w Polsce według stawki 19% PIT lub CIT. Chodzi o to, aby wyrównać poziom opodatkowania do wysokości obowiązującej w Polsce.

Fundacja rodzinna a podatek od CFC na gruncie interpretacji 

Trzeba jednak pamiętać, że nie we wszystkich podmiotach, które spełniają definicję CFC, może uczestniczyć polska fundacja rodzinna. Udział fundacji rodzinnej w zagranicznych fundacjach czy trustach byłby zasadniczo nieopłacalny, z uwagi na wysokie opodatkowanie. Dochody fundacji rodzinnej z tych źródeł byłyby objęte stawką 25% CIT. Uczestnictwo w takich podmiotach wychodzi bowiem poza zakres dozwolonej działalności gospodarczej fundacji rodzinnej. 

Fundacja może natomiast być wspólnikiem w zagranicznych spółkach, które mają status podatników podatku dochodowego. 

Zatem czy fundacja rodzinna, która posiada udziały w CFC (np. 100% udziałów w spółce kapitałowej na Cyprze), będzie musiała zapłacić podatek od CFC? Jeśli nie, to czy obowiązek może przejść na osoby fizyczne zaangażowane w fundację rodzinną (jej beneficjentów i fundatorów)?  

Fundacja rodzinna a zagraniczna jednostka kontrolowana 

Kontrowersje dotyczące fundacji rodzinnej i CFC wynikają z niejednoznacznego brzmienia przepisów ustawy o CIT. Kluczowym elementem działalności fundacji rodzinnej jest zwolnienie podmiotowe z CIT. Ustawa nie wskazuje jednak wprost, czy zwolnienie podmiotowe obejmuje także podatek od zagranicznych jednostek kontrolowanych.  

Aktualnie organy podatkowe prezentują jednolicie korzystne stanowisko. Z interpretacji indywidualnych wydawanych w ostatnich miesiącach wynika, że fundacja rodzinna nie ma obowiązku zapłaty podatku od CFC. Ustawa wskazuje bowiem wprost kategorie podatku, do których zapłaty może być zobowiązana fundacja rodzinna. Pośród tych podatków nie wymieniono natomiast podatku od dochodów zagranicznej jednostki kontrolowanej. Odwołując się do zasady racjonalności ustawodawcy, można wskazać, że gdyby chciał on objąć fundację także podatkiem od CFC, to wskazałby to wprost w ustawie o CIT. 

Tym samym zwolnienie fundacji rodzinnej z CIT obejmuje także podatek od dochodów zagranicznej jednostki kontrolowanej. W związku z tym należy uznać, że fundacja nie ma obowiązku zapłaty podatku od CFC. 

Fundatorzy i beneficjenci fundacji rodzinnej a CFC 

Trzeba jednak pamiętać, że ww. preferencje podatkowe w zakresie CIT przypisane są tylko fundacji rodzinnej — nie przechodzą na jej beneficjentów i fundatorów. Stąd też powstaje pytanie, czy beneficjenci lub fundatorzy fundacji rodzinnej płacą podatek od CFC. Osoba fizyczna będąca beneficjentem lub fundatorem nie musi posiadać bezpośrednio praw (np. udziałów lub głosów) w podmiocie zagranicznym. Wystarczy posiadanie określonych praw w fundacji rodzinnej i kontrolowanie jednostki za jej pośrednictwem.  

Aktualnie organy prezentują jednolicie pozytywne stanowisko także w zakresie osób fizycznych. Wniesienie udziałów w CFC do fundacji rodzinnej nie powoduje, że podatek przechodzi na osoby fizyczne, które są zaangażowane w fundacji. Charakter praw, które posiada beneficjent lub fundator w fundacji rodzinnej, wyklucza bowiem sprawowanie kontroli nad CFC za pośrednictwem tej fundacji.  

Beneficjent lub fundator nie mają bowiem udziałów w fundacji rodzinnej, rozumianych jako prawa do części jej majątku. Fundacja jest w pełni odrębnym podmiotem i nie posiada „właścicieli” (inaczej niż np. spółka z o.o.). Beneficjent ani fundator nie mają też praw do zysku fundacji rodzinnej, które mogą być wyrażone określonym ułamkiem. Przysługuje im przede wszystkim prawo do świadczeń na zasadach określonych w statucie fundacji. Świadczenia mogą być wypłacane warunkowo, z zastrzeżeniem terminu albo w ogóle nie muszą być wypłacane, jeśli statut tak stanowi. Beneficjent nie może domagać się wypłaty zysków przez fundację, tylko dlatego, że ma status beneficjenta. 

Więcej o roli beneficjentów i fundatorów piszemy w artykule: Dla kogo fundacja rodzinna?

Trzeba jednak pamiętać, że przepisy w tym zakresie są niejasne – w związku z tym możliwa jest zmiana linii interpretacyjnej w przyszłości. 

Fundacja rodzinna a CFC – podsumowanie 

Korzystnym sposobem na przeniesienie biznesu z powrotem do Polski może być zatem założenie fundacji rodzinnej – podatek od CFC nie obejmuje bowiem fundacji, jej beneficjentów ani fundatorów (zgodnie z aktualną linią interpretacyjną). Innymi słowy, fundacja rodzinna i zagraniczna jednostka kontrolowana mogą być dobrym połączeniem. 

Wszystko zależy jednak od interpretacji przyjętej przez organy podatkowe. Na chwilę obecną stanowisko organów jest korzystne, ale nie można wykluczyć jego zmiany w przyszłości. Dlatego przed podjęciem definitywnych kroków zalecamy weryfikację najnowszych rozstrzygnięć. Jeśli rozważasz wniesienie udziałów w CFC do fundacji rodzinnej, rekomendujemy uzyskanie wcześniej interpretacji indywidualnej, aby zabezpieczyć interesy wszystkich zaangażowanych osób. 

W PragmatIQ na bieżąco śledzimy orzecznictwo oraz podejście organów. Jeśli w działalności swojego biznesu spotykasz się z zagadnieniami, które sprawiają Ci problem — skontaktuj się z naszymi specjalistami.  

Kacper Tokarz, Adam Moryń 

Artykuł Czy fundacja rodzinna płaci podatek od CFC? pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.

Firma, mechanizm biznesowy często traktowany jest jak coś oczywistego, trwałego, niezmiennego. Większość rozważań dotyczących przekazania firmy, czy to sukcesorowi w rodzinie, poza rodziną, czy sprzedaży skupia się na aspektach prawnych, finansowych, podatkowych. Mało jest opracowań dotykających tego co najważniejsze – jak przekazać biznes by nie utracić sprawności i przez to jego wartości, a najlepiej by to przekazanie stało się nowym otwarciem i szansą na przyspieszenie rozwoju, wzrostu i pomnożenia wartości. Z takimi dylematami zostawia się właściciela samego, skupiając na detalizacji samego aktu transferu/przekazania własności. Jeszcze gorzej jest gdy nie ma komu przekazać biznesu, który jest dorobkiem całego życia. 

Poniżej prezentujemy możliwe rozwiązania, które stanowią rezultat doświadczeń w ramach współpracy z wieloma różnymi przedsiębiorcami oraz ich doradcami. Artykuł powstał wraz z Romanem Wendt – ekspertem efektywności biznesowej i operacyjnej z portfolio ponad 38-miu zrealizowanych projektów wdrażania zmian, założycielem, wieloletnim prezesem i członkiem Rady Dyrektorów Stowarzyszenia Interim Managers

Może być tak, że mając do wyboru sukcesję rodzinną lub sprzedaż, właściciel rozważa sprzedaż jako rozwiązanie lepsze zarówno ze względu na oczekiwania rodziny, jak i przyszłość samej firmy. Czasami przekazanie firmy dzieciom jest zbyt ryzykowne albo spowodowałoby za wiele negatywnych skutków ubocznych. Dlatego czasami to sprzedaż firmy jest rozwiązaniem, które ułatwia podział majątku wśród spadkobierców. Więcej o tym piszemy w artykule: Wyjście z biznesu – sprzedaż firmy. Dowiedz się więcej! (zmianawarty.pl) 

Możliwe rozwiązania dotyczące sprzedaży: 

1. Spieniężenie aktywów (likwidacja); 

2. Sprzedaż przygotowanego biznesu;  

3. Sprzedaż as is.  

Spieniężenie aktywów (likwidacja) 

Pierwszym sposobem pozwalającym na wyjście z firmy jest spieniężenie aktywów poprzez przeprowadzenie likwidacji firmy (w tym m.in. sprzedaż środków trwałych). Z reguły podział tak płynnych i podzielnych aktywów jest dużo łatwiejszy i nie napotyka wielu ograniczeń, z jakimi wiąże się sukcesja rodzinna w firmie. 

Warto pamiętać, że sposób przeprowadzenia likwidacji i w konsekwencji spieniężenie aktywów przedsiębiorstwa jest ściśle uzależniony od formy prawnej działalności gospodarczej, w jakiej jest prowadzona. W niektórych przypadkach konieczne będzie przeprowadzenie kilkumiesięcznej likwidacji spółki, a w innych, możliwe okazać się może nawet rozwiązanie firmy bez przeprowadzenia jej likwidacji (np. spółki osobowe).  

O tym, jak powinna wyglądać likwidacja (spieniężenie aktywów) w ramach działalności gospodarczej pisaliśmy w artykule Likwidacja jednoosobowej działalności gospodarczej/Zarządca sukcesyjny w jednoosobowej działalności gospodarczej Plan na likwidację jednoosobowej działalności gospodarczej?. Likwidację spółki cywilnej (spieniężenie aktywów) opisaliśmy w artykule: Likwidacja spółki cywilnej krok po kroku.

Sprzedaż przygotowanego biznesu 

Innym sposobem na wyjście z firmy bez następcy jest sprzedaż przygotowanego biznesu. Zakładając firmę, nie myślimy zazwyczaj o jej sprzedaży, co sprawia, że nie jest ona często dostosowana do takiej transakcji. Dla każdego właściciela jego firma jest bezcenna. Gdy już brutalny zbieg okoliczności zmusza właściciela do podania ceny swojej firmy, to jest to wartość ogromna, często wręcz zaporowa, która ma za zadanie zrównoważyć miotające się w sercu emocje, wywołane samym pomysłem na wycenę/oddanie “swojego dziecka”. Tymczasem bolesna prawda jest taka, że firmy często nie są nic warte. Główne powody to: 

• zrośnięty z właścicielem mechanizm operacyjny, 
• zrośnięty z właścicielem brand i zaufanie do niego, 
• brak wartościowych aktywów, 
• brak przewagi produktowej, 
• brak stabilnej i lojalnej bazy klientów. 

Można to zmienić, ale trzeba do tego podejść odpowiednio i zrobić to sensownie. Choć działania, mogą wydawać się skomplikowane i niewarte poświęcania im zbyt dużej ilości czasu, to jednak należy pamiętać, o tym, że udany proces przygotowania firmy może zdecydowanie powiększyć jej wartość. 

Dla bieżącego właściciela tę “chęć zapłaty” podnoszą:  

• przede wszystkim składnik emocjonalny,  
• przynoszone zyski,  
• subiektywna projekcja zysków w przyszłość,  
• planowany rozwój z przecenianymi okazjami i potencjałem oraz niedocenianymi słabymi stronami, zagrożeniami i ryzykami. 

Potencjalny przejmujący określa wartość z perspektywy celu, dla którego zainteresował się przejęciem.  

Najczęściej występujące cele przejęcia to: 

• Likwidacja i spieniężenie wartościowych aktywów, 
• Przejęcie bazy klientów, 
• Przejęcie produktu bez, lub wraz z bazą produkcyjną, 
• Przejęcie rynku i integracja firmy w organizacji przejmującego (tak zwane M&A przez inwestora branżowego/konkurenta), 
• Przejęcie firmy jako inwestycji kapitałowej, dla późniejszej odsprzedaży (fundusze inwestycyjne), 
• Przejęcie firmy dla dalszego samodzielnego funkcjonowania 
  • MBO (wykup przez menedżerów wewnętrznych) 
  • MBI (wykup przez menedżerów/inwestorów zewnętrznych) 

Przy sprzedaży biznesu istotne jest właściwe określenie grupy docelowej, co przełoży się na wybór konkretnych składników (działów, obszarów) firmy, które warto zmodyfikować, aby doprowadzić do najkorzystniejszych warunków sprzedaży. Z naszego doświadczenia wynika, że nierzadko zdarza się sytuacja, iż nabywcami przedsiębiorstwa są jego dotychczasowi klienci, konkurenci, fundusze inwestycyjne lub podmioty zupełnie niepowiązane, które chcą poszerzyć swoją działalność bądź są zainteresowane, chociażby spieniężeniem aktywów firmy celem reinwestycji przeznaczonych środków.  

Sprzedaż as is 

Innym sposobem jest sprzedaż firmy as is. Warto w tym miejscu podkreślić, że nikt tak dobrze nie sprzeda firmy, jak jej twórca czy dotychczasowy właściciel. Taka transakcja jest czytelna dla potencjalnych nabywców i nie budzi obaw co do rzeczywistych powodów zbycia. Przejęcie firmy z rąk jej właściciela stwarza też szansę skorzystania z jego know-how. Sprzedający wprawdzie najczęściej zobowiązuje się do stopniowego wycofywania się z działalności operacyjnej firmy, ale może zachować określone funkcje doradcze czy zarządcze, służąc jej swoją wiedzą i doświadczeniem. Z punktu widzenia nabywcy takie rozwiązanie może być dobrze widziane jako czynnik stabilizujący firmę w momencie zmian właścicielskich. Zbywającemu zaś zapewnia możliwość monitorowania, czy uzgodnione warunki przejęcia (np. zapewnienie zatrudnionym przez niego osobom pracy przez określony czas) są dotrzymywane. 

Czy sprzedaż firmy to likwidacja dziedzictwa budowanego od pokoleń? 

Warto podkreślić, że sprzedaż spółki wcale nie musi oznaczać całkowitej utraty kontroli nad spółką i jej dalszą przyszłością. Sprzedaż firmy lub sprzedaż udziałów w niej może zapewnić jej dalsze działanie. Logika bowiem wskazuje, że nabywca, kupując firmę, zrobi wszystko, by funkcjonowała ona dalej i to jak najefektywniej. Pozwoli to zatem zrealizować jeden z celów sukcesji: zapewnić trwanie biznesowemu przedsięwzięciu, któremu poświęciło się dużą część życia. Zagospodarowany zostanie jego potencjał, a zgromadzone zasoby nie zostaną zaprzepaszczone. Najczęściej też pracownicy i współpracownicy będą mieli nadal możliwość realizacji w sferze zawodowej. Oczywiście wyjście z biznesu nie musi także oznaczać sprzedaży wszystkich udziałów. Dobrym pomysłem może okazać się sprzedaż takiej ich ilości, żeby przekazać nabywcy kontrolę nad firmą, wraz z pozostawieniem sobie pakietu udziałów. 

Warto zwrócić uwagę, że sprzedaż firmy może pozwolić zrealizować inny ważny cel – zabezpieczyć materialnie spadkobierców, wobec upłynnienia zgromadzonego w firmie kapitału. Sprzedającemu pozostanie oczywiście właściwe zaplanowanie – w jaki sposób ma zostać wykorzystany zgromadzony majątek. Nierzadko będzie to rozwiązanie lepsze niż pozostawienie firmy w rękach rodziny.   

Właściciele decydujący się przekazać firmę wybranej osobie albo osobom stają przed trudnym wyzwaniem. Tradycyjne rozwiąza­nia takie jak testament czy zapis zapewniają sukcesję tylko w kolej­nym pokoleniu. Te rozwiązania nie mają natomiast wpływu na dalszą przyszłość biznesową firm i zgromadzonym dzięki nim majątkom. Ponadto brak rozważenia oraz właści­wego uregulowania kwestii sukcesji przez przedsiębiorcę naraża na powstanie niekorzystnych okoliczności dla sukcesorów. W szcze­gólności może prowadzić do powstania sporów wśród następców prawnych, nierzadko skutkujących poważnym rozłamem oraz po­krzywdzeniem, a w skrajnych przypadkach nawet bra­kiem kontynuacji wizji nestora.  

Fundacja rodzinna pozwala na wyeliminowanie a co najmniej na znaczne ograniczenie ryzyk związanych z planowaniem sukcesyjnym. Jeśli przygotowanie struktury fundacji zostało wykonane właściwie wizja fundatora w fundacji rodzinnej może zostać trwale zabezpieczona. Więcej o tym można przeczytać w artykule: Fundacja rodzinna – nowe narzędzie sukcesji i ochrony majątku w Polsce.  

Nie można zapominać o tym, iż aby sposoby prezentowane w niniejszym artykule były przeprowadzone zgodnie z oczekiwaniami właściciela, warto skorzystać z usług profesjonalnych doradców. Pomogą oni zarówno udzielić odpowiedzi na kluczowe pytania, jak również przeprowadzą przez wszystkie etapy zapewniając bezpieczeństwo.

Artykuł Sposoby na wyjście z firmy bez następcy  pochodzi z serwisu Zmiana warty. Praktycznie o sukcesji w Twojej firmie.